Eind goed, feelgood

Toen de hoogste baas van Universal voor de eerste keer E.T. zag, moest hij onbedaarlijk huilen. 'Het was zoiets als een religieuze ervaring.'

Hier en daar is een mistbank toegevoegd voor de spanning, en nu wuift het gras in de befaamde scène waarin Elliot en E.T. door de lucht fietsen. Maar afgezien van een enkel technisch snufje is E.T. gelukkig dezelfde gebleven. Het zal dus in 2002 ook wel weer goed komen met de afschuw, het gejoel, de vertedering en de ontroering.

De begintitels rollen over het witte doek van het Amsterdamse Citytheater en hardop leest een jongetje de tweeletternaam voor als één woord. E.T. wordt ET. Dat klinkt als AT en dat leest als @, het universele koppelteken in emailverkeer.

Het buitenaardse reptiel keerde zondag met een kindermatinee voor alle leeftijden terug in de Nederlandse bioscopen. De opeenvolging van afschuw, gejoel, vertedering en ontroering zal niet anders zijn geweest dan in 1982, maar E.T. zelf moet zich hebben gevoeld als Catweazle in de gelijknamige tv-serie.

De meneer die hem vooraf introduceerde, vroeg of de mobiele telefoons konden worden uitgeschakeld. Dat moet een raadselachtige boodschap zijn geweest voor iemand die gewend is met het thuisfront te communiceren middels een omgebouwde draaitafel en een waslijn als antenne. De aardebewoners van tegenwoordig dragen home in hun binnenzak en phonen hoeft niet meer. Een sms-je volstaat.

Kortom, E.T. is twintig jaar na dato op een andere planeet terecht gekomen. De wereld die hij in 1982 verliet, was nog overzichtelijk en in tweeën verdeeld. Twee jaar voor zijn komst organiseerde de ene helft de Olympische Spelen in Moskou, twee jaar na zijn vertrek deed de andere helft dat in Los Angeles. Het sleutelwoord was boycot en de twistappel Afghanistan.

Maar niet alleen de wereld was twintig jaar geleden in twee kampen verdeeld. Ook de Verenigde Staten, het land waar E.T. tijdelijk onderdak had, was onder president Reagan allesbehalve eensgezind. Jong stond tegenover oud en dat heette een generatieconflict. E.T. was er bijna de dupe van geworden.

Tijdens zijn afwezigheid heeft de wereld eventjes gedacht één te zijn, maar de scheidslijnen zijn alleen maar diffuus geworden. Nu staat Amerika schouder aan schouder tegen het kwaad dat, opnieuw, uit Afghanistan komt. Te vrezen valt dat E.T. nu door de eerste de beste tiener zou worden aangegeven, waarna de volwassenen hem zonder vorm van proces zouden opsluiten in Guantanamo Bay.

Zullen de veranderende omstandigheden een hernieuwd succes van E.T., The Extra-Terrestrial, zoals de film officieel heet, in de weg staan? Vermoedelijk niet. Films als deze worden feelgood movies genoemd en die zijn in wezen van alle tijden. E.T. kwam vorige week donderdag uit in de Verenigde Staten en bereikte al meteen de derde plaats in de Top-10 van bezoekcijfers. Wereldbeelden kunnen kantelen, emoties blijven recht overeind staan.

The Sound of Music zal nimmer verstommen en de smartlap It's a Wonderful Life van Frank Capra uit 1946 is elke Kerstmis weer goed voor een traantje. Het zal in 2002 dus ook wel weer goed komen met de afschuw, het gejoel, de vertedering en de ontroering.

E.T. is een emotionele achtbaan, waarin het buitenaardse wezen slechts de aandrijving vormt. In feite gaat de film over Elliot, het tienjarige jongetje in wiens voetsporen wij als kijker treden. Niet voor niets vormen de eerste en de laatste letter van zijn naam ook de titel.

Elliot neemt de dolende E.T., achtergelaten door zijn soortgenoten, in huis en ontfermt zich over hem. Na een tijdje maakt hij broer en zus deelgenoot van zijn geheim. Maar moeder blijft in onwetendheid. Moeder mag nog zo meisjesachtig zijn, ze behoort wel tot het andere kamp, dat van de volwassenen. Dat is de strijd die zich in E.T. ontvouwt. Goed versus slecht, jong versus oud.

Jong wint. Elliot stopt E.T. in het boodschappenmandje van zijn fiets en samen racen ze de vrijheid tegemoet. E.T. heeft contact gehad met thuis en wordt weer opgepikt in het grote donkere bos. Volgt een roerend afscheid. Eind goed, feelgood.

E.T. is ook een leerproces. Elliot en wij deinzen aanvankelijk terug voor het krijsende mormel, maar Elliot is de wijste en neemt ons mee naar een beter begrip. Tastende vingers zijn het eerste signaal dat dit griezelig stuk ongedierte meer met ons gemeen heeft dan wij, verdorven volwassenen, aanvankelijk dachten.

Die vingers, de wijsvinger in het bijzonder, vormen het Leitmotiv van de film. Het lot van de buitenaardse E.T. en de aardse E.T. is verbonden door twee wijsvingers die naar elkaar reiken. Zo wordt het ook verbeeld op het affiche. Dat is een onbeschroomde verwijzing naar Michelangelo's plafondschildering in de Sixtijnse kapel, waarop Onze Lieve Heer zich strekt om de rustende Adam te kunnen aanraken. 'De schepping van Adam' heet de wereldberoemde afbeelding.

Toen Sidney Sheinberg, de hoogste baas van Universal, voor de eerste keer E.T. zag, moest hij naar eigen zeggen onbedaarlijk huilen. 'Het was zoiets als een religieuze ervaring, een gevoel dat mensen moeten hebben wanneer ze denken God gezien te hebben.' Hoe lachwekkend ook, deze symboliek geeft wel aan welke ambities Spielberg met E.T. had.

Zelfs de Nederlandse literatuur bleef niet onberoerd. In I.M., alweer zo'n afkorting, staan de wijsvingers voor de hartstochtelijke relatie tussen Connie Palmen en Ischa Meijer. Eerst bij wijze van grap, later in volle ernst. 'We begroeten elkaar met een smachtende kromming', schrijft Palmen op pagina 37.

Van de zeventien films die Steven Spielberg in bijna dertig jaar regisseerde, is E.T. zijn meest intieme film, een reactie op het spektakel van Raiders of the Lost Ark dat een jaar eerder in roulatie ging. De special effects zijn in E.T. tot een minimum beperkt gebleven en daaraan dankt de film ook zijn eeuwigheidswaarde. Niets in de cinema veroudert zo snel als de laatste snufjes. E.T. is een liefdesgeschiedenis, niets meer en niets minder.

Al in 1979 maakte Spielberg daarvoor een eerste opzet, zo staat het althans geboekstaafd in Andrew Yules biografie Father of the man. John Sayles kreeg de opdracht het verhaaltje, toen nog Night Skies geheten, uit te werken tot een filmscript. De oerversie werd voorgelegd aan Colombia, maar de studioleiding zag weinig brood in een kinderfilm.

Spielberg had zelf trouwens ook zijn twijfels aan Sayles' uitwerking. Scar, de leider van de buitenaardse wezens, was de wereld vijandig gezind en zo had Spielberg het niet bedoeld. Waarom niet een film over een buitenaards wezen dat alleen en bang is achtergebleven?

Een jaar later, midden in het productieproces van Raiders of the Lost Ark, kwam het idee van E.T. weer bovendrijven en belandde in de handen van Melissa Matheson. Behalve de echtgenote van Harrison Ford, hoofdrolspeler in Raiders of the lost ark, was Matheson scenarioschrijfster. Ze had met The Black Stallion al een gevoelvol filmscript op haar naam staan en bleek een gouden greep.

Spielberg besefte dat haar verhaal over het gebroken gezin, waarin Elliot opgroeit, ook zijn verhaal is. 'Nadat mijn ouders gescheiden waren, had ik op mijn verlanglijstje een vriend had gezet. Hij moest de broer zijn die ik niet had en de vader die ik voor mijn gevoel verloren had.

Het zal daarom een bittere pil voor hem zijn geweest dat de erkenning uitbleef. Bij de Oscar-uitreiking in 1982 was E.T. de grote verliezer. Alle belangrijke onderscheidingen gingen dat jaar naar Gandhi van Richard Attenborough. E.T. werd slechts in de marge beloond.

Financieel ging het E.T. wel voor de wind. De film was voor slechts tien miljoen dollar gemaakt. Geen dure fratsen, geen dure sterren. Drew Barrymore, die Elliots zusje Gertie speelt, moest het nog worden en de bijdrage van Peter Coyote was minimaal. Niettemin was E.T. lange tijd het grootste kassucces uit de filmgeschiedenis, pas elf jaar later onttroond door Jurassic Park, ook van Spielberg.

Alleen al in de Verenigde Staten leverde E.T. vierhonderd miljoen dollar op, het veertigvoudige van de productiekosten. Het stelde Spielberg in staat om zijn eigen productiemaatschappij op te richten en het logo van Dreamworks is een jongetje dat naar de maan fietst, een dankbare verwijzing naar de bron.

Steven Spielberg moet al langer met de gedachte hebben gespeeld om E.T. nog eens in roulatie te brengen. In 1995 zei hij in een interview: 'Als ik E.T. nog eens kan over doen met de digitale technieken van tegenwoordig, zou ik het pistool uit de handen van de agenten weg toveren.' Zo gezegd, zeven jaar later zo gedaan.

Gelukkig is E.T. dezelfde gebleven, anders dus dan Apocalypse Now, waarvan de herziene versie vijftig minuten langer werd en een andere toon had. Aan E.T. is een enkele scène toegevoegd, het geluid is verbeterd en dat laatste geldt ook voor E.T.'s motoriek.

Zijn rol werd destijds vertolkt door kleine acteurs en door hydraulisch bedienbare poppen, maar die techniek was in 1982 verre van volmaakt. In de Los Angeles Times vertelt producente Kathleen Kennedy hoe leuk de bewerking was. 'Steven en ik moesten vaak lachen toen we de film terugzagen, vooral bij de momenten waarop de pop niet goed werkte. Soms zaten zijn lippen vast en moesten we genoegen nemen met een heel raar lachje.'

Dankzij de digitale techniek is dat lachje weggewerkt. Zo wuift nu ook het gras in de gemonteerde scène waarin Elliot en E.T. door de lucht fietsen en zo is hier en daar een mistbank toegevoegd voor de spanning.

Eén scène die in 1982 sneuvelde, kon dankzij nieuwe technieken weer worden toegevoegd. E.T. dondert bij Elliot thuis in een volle badkuip. Elliot snelt toe om hem te redden, maar E.T. laat zich weer terugzakken in het water en gaat, liggend op de bodem, bellenblazen. Wat toen niet lukte, kan nu overtuigend worden gesuggereerd.

Maar Steven Spielberg heeft de verleiding weerstaan om E.T. eigentijds te maken. Geen mobiele telefoons, geen emails. Kennedy: 'We beschermen de puristen.'