• 

  Goud

• 

  Niek Koppen (rechts) op de set van Goud

Voor Goud volgde Niek Koppen het Nederlands elftal dameshockey tijdens het WK. 'Goud gaat niet alleen over hockey, de film zegt ook veel over de Nederlandse praatcultuur.'

Tijdens het draaien heette zijn film nog Winnen is belangrijker dan meedoen. Maar vlak voor de finale van het WK hockey in Madrid was afgelopen - de Nederlandse dames gingen winnen van Australië - dacht regisseur Niek Koppen: Goud. Hij moet Goud heten. Later realiseerde hij zich dat Zilver misschien wel beter was geweest, 'vanwege het gezegde: spreken is zilver maar zwijgen is goud'. 'In mijn documentaire wordt meer gesproken dan gezwegen. Maar ze wonnen goud. Dus kon het alleen maar Goud zijn.'

Niek Koppen (Hengelo (O), 1956) begon zijn carrière met twee historische documentaires, Siki (1992) en De slag in de Javazee (1995), daarna liet hij zich onderdompelen in de wereld van de jacht (The Hunt; 1997), de politiek (De keuken van Kok; 1998), en het toneel (Toneelgroep Amsterdam; 2001). 'Ik weet hoe ik dit soort films moet aanpakken; ik heb zo langzamerhand een stijl ontwikkeld. Ik wil geen fly on the wall zijn, ik probeer me niet onzichtbaar te maken. Integendeel. Mijn tactiek is juist om zichtbaar te zijn. Daardoor word je deel van de groep en val je vanzelf niet meer op.'

Na Toneelgroep Amsterdam speelde Koppen aanvankelijk met het idee om voetbalcoach Frank Rijkaard te volgen, maar dat bleek onhaalbaar. Zijn oude vriend Johan Wakkie, de directeur van de Koninklijke Nederlandse Hockeybond, stelde voor een film over hockey te maken. 'Ik heb niet bijzonder veel met sport - ik heb een blauwe maandag gehockeyd en ik kijk graag mee als mijn zoon tv kijkt. Ik heb wél iets met groepsprocessen; die vind ik interessant. Hoe gaan mensen met elkaar om als ze een gezamenlijk doel hebben? In de politiek is het doel vaak vaag; een uitslag kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. In de sport kan dat niet. Het enige dat telt is wereldkampioen worden. Dat is van het begin af aan glashelder.'

Een eerste poging, bij het WK in 2002, mislukte, maar voor de afgelopen editie gaven de dames wél toestemming. Koppen mocht overal bij zijn. De tegenprestatie was dat ze de film van tevoren mochten zien. 'Dat vind ik volstrekt redelijk. Als iets echt privé is, mogen ze dat zeggen. Als een vriendje belt om het uit te maken, is dat privé. Maar zou coach Marc Lammers bellen met de mededeling: je voldoet niet, je gaat morgen naar huis, dan hoort het bij de film. Ik heb enorm veel vrijheid gekregen, ik heb nooit met mijn vuist op tafel hoeven slaan. Er zijn andere manieren. Ik zei bijvoorbeeld: het gaat er nu niet om dat jij teleurgesteld bent. Het gaat erom hoe jullie elkaar opvangen. Het was van belang dat de speelsters voelden dat wij erbij hoorden. Dat zeiden de meisjes ook toen het klaar was: we zullen jullie missen. Wij hadden ook een beetje gewonnen.'

De opnamen hebben de ploeg geen kwaad gedaan, denkt Koppen achteraf. 'Minke Booij heeft dat ook bevestigd. Dat was de grote angst van de speelsters. Wim Kok heeft ook lang getwijfeld of hij wilde meewerken aan De keuken van Kok. Het schijnt dat iemand toen tegen hem heeft gezegd: 'Volgens mij moet je het doen. Bij de verkiezingen van vier jaar geleden is er heel veel ruzie geweest. Met de camera erbij zal er veel minder gesteggeld worden'. En dat was ook zo.'

Koppen schoot voor Goud meer dan 150 uur materiaal, tijdens zo'n vijftig draaidagen. Van de inhuldiging op Schiphol en van de Spartaanse trainingen. Van Maartje Goderie die in bed ligt te lezen met haar knuffelkikker en van 'hockey-babe' Fatima Moreiro de Melo in bikini, die overigens opvallend weinig in beeld is. 'Ik volg de gebeurtenissen. Daar gaat het om, niet om de personen. Ik heb heel leuke scènes met Fatima, hoor. Misschien komen die wel bij de extra's op de dvd.'

Een vooropgezet plan was het niet, maar tijdens de montage werd de rol van coach Lammers steeds prominenter. 'De eerste keer dat hij film zag, schrok Marc een beetje. Hij heeft een andere kijk op het team dan ik. En dat is maar goed ook: ik ben geen hockeycoach en hij is geen filmmaker. Maar hij heeft een paar goede opmerkingen gemaakt, en daar luister ik dan ook naar.'

Koppen filmt Lammers tijdens de wedstrijdbesprekingen en tijdens de wedstrijden - ook op het WK zit hij naast hem in de dug out. Hij is erbij als de coach slechtnieuwsgesprekken voert, en als hij zijn beklag doet 'dat we in een overlegcultuur leven, waarin je niet hard mag zijn'. 'Ik vraag me af of andere bondscoaches ook zoveel praten', verzucht de coach. Koppen: 'Misschien denken de coaches van de concurrentie als ze de film zien wel: wij moeten ook wat meer praten. Ik denk overigens dat het typisch Nederlands is; Goud gaat niet alleen over hockey, de film zegt ook veel over de Nederlandse praatcultuur.'

Er is Koppen tijdens de opnamen vaak gevraagd wat hij liever wilde: dat de meisjes het wereldkampioenschap zouden winnen of dat ze zouden verliezen. 'Als ze tweede waren geworden, had dat misschien wel meer drama opgeleverd. Maar ik denk dat het voor het publiek leuker is om naar een winnende ploeg te kijken, dus diep in mijn hart was ik wel blij met de winst.'

Een filmmaker kiest een onderwerp in de wetenschap dat hij er jaren van zijn leven mee bezig is. 'Ik vind politiek, denk ik, spannender dan sport, maar ik vond het een erg interessante tijd. Omdat ik ergens mocht rondkijken waar ik normaal gesproken nooit kom.' Tijdens het documentairefestival IDFA schrikt Koppen wel eens van de films die hij ziet. 'Dan denk ik: heb ik wel een toekomst als filmmaker als ik niet naar Afghanistan of Irak wil? Er is zoveel leed in de wereld waar ik niet graag mijn camera op richt. Waarom niet? Er zijn gelukkig veel anderen die dat doen. Ik durf dat niet aan. Dus ben ik geneigd om dichter om me heen te kijken, om werelden binnen te stappen die de mijne niet zijn. Dat kan ik zelf niet. Dat kan alleen de filmmaker.'

Goud gaat op vrijdag 28 september in première op het Nederlands Film Festival. Vanaf 4 oktober draait de documentaire in de Nederlandse bioscopen.