Paul Verhoevens derde jeugd

‘Dames en heren, een hartelijk welkom voor wellicht de sportiefste van alle regisseurs... Paul Verhoeven!’ De organisatoren van de Golden Raspberry Awards (beter bekend als de Razzies) waren op 24 maart 1996 duidelijk verrast dat eindelijk een van de winnaars van hun ludieke anti-Oscar de ‘prijs’ ook zelf kwam ophalen. Verhoeven was met Showgirls genomineerd in maar liefst dertien categorieën, en zou er uiteindelijk zeven winnen (waaronder de Razzie voor slechtste film en slechtste regisseur). Maar omdat winnaars hun prijzen nog nooit hadden opgehaald – Verhoeven was de eerste die zo sportief was – hadden de organisatoren maar één Razzie, zodat Verhoeven, die zeven keer naar voren werd geroepen, het beeldje telkens moest teruggeven.

In een van zijn zeven dankwoorden merkte Verhoeven toen op: ‘Een heel beroemde, wijze Joodse man zei zo’n 2000 jaar geleden: “De enige plek waar een profeet niet geëerd wordt is zijn eigen land.” Toen ik nog films maakte in Nederland vonden de critici mijn films decadent, pervers en smerig, dus ging ik naar de Verenigde Staten. Dat was tien jaar geleden. In de tijd daarna kreeg ik ook hier te horen dat mijn films decadent, pervers en smerig zijn, zodat ik me nu volledig thuis voel in Amerika. Ik dank u daarom nogmaals hartelijk voor deze prijs!’

Stromen van Kracht

In deze typering zit alles wat Verhoeven Verhoeven maakt. Om te beginnen zijn humor en zelfspot, gecombineerd met het plezier van de controverse. O, is er nog nooit iemand een Razzie komen ophalen? Dan ben ik de eerste.

Dan de verwijzing naar Jezus (‘de Joodse man’). Op zijn 26ste was Verhoeven een paar weken lid van de opwekkingsbeweging Stromen van Kracht. Tijdens de diensten die hij bijwoonde voelde hij de aanwezigheid van Jezus diep vanbinnen branden. Een enorme schok voor oud-wiskundestudent Verhoeven, die ontdekte dat ook een rationeel mens als hij vatbaar is voor magisch denken. Het geloof werd al snel weer afgezworen, maar Verhoeven houdt een levenslange fascinatie voor de figuur van Jezus. In vrijwel al zijn films keert hij terug: van De vierde man tot Flesh + Blood en van RoboCop tot zijn meest recente film, Benedetta.

Dat hij zichzelf tijdelijk verloor in de pinksterbeweging heeft ook op een andere manier veel invloed gehad op Verhoeven. In de geautoriseerde biografie Paul Verhoeven van Rob van Scheers zegt de regisseur daarover: ‘Mijn werk werd een anker in de werkelijkheid. Vandaar die behoefte om alles zo expliciet te laten zien: het neuken en de pikken en de stront en de drugs en het geweld. In Nederland heeft men zich daar altijd enorm over opgewonden en er zat natuurlijk ook wel iets van provocatie bij, maar dit is de wezenlijke achtergrond van het altijd zo met beide voeten op de aarde willen staan. Angst, het was angst om geestelijk weg te glijden.’

Bedelen

In de jaren zeventig – wanneer telkens meer dan een miljoen mensen komen kijken naar films als Turks fruit, Keetje Tippel en Soldaat van Oranje – wordt Verhoeven in Nederland wel door het grote publiek gewaardeerd, maar niet door het Productiefonds en ook niet door de recensenten. Die vinden zijn films inderdaad maar ‘decadent, pervers en smerig’. Vooral het volkse Spetters uit 1980 moet het bij de critici ontgelden. En bij het Productiefonds moet hij voor elk nieuw project weer bedelen om geld.

Vandaar dat Verhoeven halverwege de jaren tachtig besluit zijn geluk in Amerika te beproeven. Na het commerciële succes van de sf-actiefilms RoboCop en Total Recall groeit hij uit tot een van de meest gevraagde regisseurs in Hollywood, wat hem de vrijheid biedt steeds meer zijn persoonlijke stempel op films te drukken. Dit leidt tot Basic Instinct, Showgirls en Starship Troopers, én tot verwijt dat ook die films ‘decadent, pervers en smerig’ zijn.

Op zich zijn die kwalificaties ook niet onterecht. Er zijn alleen nog zo veel andere, minder negatieve bijvoeglijke naamwoorden die je voor Verhoevens films zou kunnen gebruiken, zoals gewaagd, spannend, oprecht, gelaagd, origineel, energiek en bovenal eerlijk.

Bloot en bloed

Showgirls is het begin van het einde van Verhoevens positie in Hollywood. De film flopt en het kost de regisseur steeds meer moeite geld te vinden voor zijn dwarse, uitdagende projecten vol bloot en bloed. De fantasythriller Hollow Man uit 2000, waarbij Verhoeven niet meer is dan een ingehuurde kracht, is de laatste film die hij in Amerika maakt.

Vervolgens keert Verhoeven terug naar Europa, waar hij aan zijn derde jeugd begint. In Nederland maakt hij Zwartboek, in Frankrijk de verkrachtingsthriller Elle en in 2021 verschijnt de lesbische nonnenfilm Benedetta. Die laatste twee titels draaien allebei op het prestigieuze festival van Cannes en de waardering voor de recalcitrante regisseur is nu groter dan ooit. De inmiddels 83-jarige Verhoeven is dan ook alweer druk bezig met een handvol volgende projecten.

Houdt het dan nooit op? Als het aan hem ligt niet, nee.

Cannes 2021: collega's en critici over Paul Verhoeven

Meer over Paul Verhoeven