De complexe relatie tussen een Marokkaanse verhalenverteller en een Britse schrijver
Mohammed Mrabet – De laatste verteller is te zien op NPO 2 en NPO Start
De verhalen van de Marokkaanse Mohammad Mrabet gingen de wereld over dankzij schrijver Paul Bowles. Maar hun vriendschap was verre van gelijkwaardig.
‘Het wonder van de relatie tussen Mrabet en Bowles is dat zij bestaan heeft,’ zegt de stem van regisseur Nordin Lasfar ergens halverwege zijn documentaire Mohammed Mrabet – De laatste verteller (originele titel Mohammed & Paul: Once upon a time in Tangier) die in 2025 op Idfa in première ging. Mohammed Mrabet (1936), een Marokkaanse verhalenverteller die analfabeet was, publiceerde toch veertien boeken. Paul Bowles (1910-1999), de gevierde Amerikaanse schrijver die zich volledig overgaf aan het hedonistische Tanger van de jaren zestig en zeventig, was de brug. Mrabet vertelde, Bowles schreef op en speelde de teksten door naar zijn uitgever. Hun vriendschap bleef altijd gemankeerd door koloniale machtsverhoudingen. We spraken met regisseur.
Hoe kwam je op dit spoor terecht?
Nordin Lasfar: ‘Paul Bowles was mijn idool. Als kind van migrantenouders groeide ik op in een huis zonder boeken. Per toeval stuitte ik op zijn werk; hij opende een wereld voor mij. Eind jaren negentig bezocht ik hem twee keer in Tanger, puur als bewonderaar. Hij was toen oud, maar scherp en hartelijk. Pas in 2008 ontmoette ik Mohammed Mrabet, destijds voor een andere documentaire. Ik trof hem totaal verbitterd aan over Bowles. Dat verbaasde me: wat is er precies gebeurd tussen die twee? Daar ligt het zaadje voor deze film.’
Er was vriendschap, bewondering en literaire samenwerking, maar ook wantrouwen, grote ongelijkheid en wederzijdse beschuldigingen. Heb jij hun complexe relatie kunnen doorgronden?
‘Je moet als documentairemaker niet de pretentie hebben dat je een mensenleven totaal kunt vastleggen, maar je kunt wel de essentie proberen te vangen. Dat is me denk ik aardig gelukt, hoewel er vraagtekens overblijven. Daarbij speelt ook mee dat je nooit weet of Mrabet de waarheid vertelt.’
Is Bowles voor jou van zijn voetstuk gevallen?
‘Nee. Ik kijk wel met een andere blik naar zijn werk en zie hem als product van zijn tijd, met problematische aspecten. Hij blijft een groot schrijver. Bowles was een kolonialist, maar geen wrede, zegt iemand in de film. Hij exotiseerde Marokkanen. Hij hield van hen en van het primitieve beeld van een land van duizend-en-één nacht; modernisering zag hij als verlies van identiteit. Met mijn film wil ik laten zien dat het niet zwart-wit is: schurk versus slachtoffer. Het ligt veel genuanceerder.’
Hoe lees jij de verhalen van Mohammed Mrabet?
‘Het is een unieke samenwerking in de wereldliteratuur. Ik ken niets vergelijkbaars: een orale traditie van verhalen die via Bowles de wereld over is gegaan. Zonder Bowles hadden we nooit gehoord van Mrabet, die een scharrelaar en een overlever was. Zijn verhalen reisden de wereld rond omdat Bowles zo’n uitzonderlijke vertaler was. Hij veranderde zo min mogelijk en vatte alles in een onopgesmukte stijl. Je leest ze daardoor bijna alsof ze worden uitgesproken.’
Is deze geschiedenis voltooid verleden tijd?
‘De verhalenvertellerscultuur in Marokko is verdwenen. Mohammad Mrabet was de laatste der Mohikanen. Wat de film actueel maakt is het neokoloniale thema. Klassiek kolonialisme is bestaat niet meer, maar de manier waarop er in de film door sommigen over Marokkanen wordt gesproken als een menssoort met een lagere moraal kennen we nu nog.’
