Oud-rechter Ybo Buruma: ‘Jou wordt onrecht aangedaan, en dan?’

Voor de wet is iedereen gelijk. Maar is dat ook echt zo? In de Humanpodcastreeks Goliath onderzoeken journalist Annette van Soest en voormalig strafrechter bij de Hoge Raad Ybo Buruma of je als burger een eerlijke kans hebt tegen machtige partijen zoals grote bedrijven of de overheid. Kun je het als David succesvol tegen een Goliath opnemen?

In 25 afleveringen met een lengte van dertig tot veertig minuten wordt steeds in een zaak gedoken. Die variëren van aard. Een callcentermedewerker klaagt zijn werkgever Teleperformance aan omdat die eist dat hij tien minuten vóór zijn dienst inlogt, onbetaald. Een apotheker die zelf een levensreddend medicijn maakt, wordt aangeklaagd door de Franse farmaceutische multinational Orphan Europe. Een Wehkampjurist eist hetzelfde salaris als haar mannelijke collega. Een moskeebestuurder klaagt gemeente Veenendaal aan voor het laten uitvoeren van een undercoveronderzoek naar hun ‘salafistische’ activiteiten. Een inwoner van het Rotterdamse stadsdeel Charlois probeert een stokje te steken voor de vergunningverlenging van de Nam om onder zijn wijk naar olie te boren.

Van Soest spreekt steeds met de ‘Davids’ in de zaak. Buruma becommentarieert het juridische verloop. Drie zaken uit de podcast worden nu verder uitgelicht in een driedelige televisieserie.

Niet veel (oud-)rechters mengen zich in het publieke debat zoals u dat doet.
Ybo Buruma: ‘Dat is waar. Ik moest er zelf ook wel even over nadenken toen ik werd gevraagd. Er is niks mis met rechters die op televisie of in podcasts verschijnen, maar ze hebben toch een beetje een ander soort vrijheid van meningsuiting dan andere mensen. Je moet oppassen met al te individuele meningen. Tegelijk heb je een opdracht om je uit te spreken als je het gevoel hebt dat er iets misgaat in de rechtsstaat.’

Kon u kritisch zijn over concrete zaken?
‘Een zwaarwegende voorwaarde voor mij was: ik wil duider zijn van de rechtsspraak, geen criticaster. Ik zal niet ontkennen dat ik een bias heb voor de rechtsspraak. Als ik in eerste instantie denk: wat een rare uitspraak, dan zoek ik naar de redenering erachter, want die moet er zijn. Een oud-advocaat had misschien sneller iets als oneerlijk bestempeld. Maar een oud-rechter in je programma heeft als voordeel dat je erachter komt hoe de tegenpartij ergens over denkt. Ik probeer in elke zaak helder uit te leggen hoe de rechter tot zijn beslissing komt.’

© Jean Counet / Tam Films

Je belandt nooit voor je lol in een rechtszaak. Hoe was het voor de Davids om in zo’n heftige ervaring meegesleurd te worden?
‘Dat is precies de bedoeling van het project Goliath: laten zien wat dat in de praktijk betekent. Jou overkomt iets, jou wordt onrecht aangedaan, en dan? De podcast laat zien dat het op allerlei verschillende manieren kan gebeuren en elke David er anders in staat. Sommigen zijn activistisch, zoals Bas Oudenaarden uit Charlois in de zaak tegen de Nam. Anderen hebben nog nooit iets activistisch gedaan, zoals de rustige ambtenaar Bert Brunninkhuis, die Q-koorts opliep nadat hij langs een geitenboerderij was gefietst. Uiteindelijk richt hij toch een actiegroep voor gedupeerden op. En weer anderen vechten puur voor zichzelf, zoals de dakloze jongere Arman, die een urgentieverklaring voor een sociale huurwoning eiste van de gemeente Amsterdam. Al die Davidjes gaan op een heel verschillende manier met onrecht om. Soms is het hoogst individueel, soms raakt het aan een breed maatschappelijk thema. Sommigen gaan er bijna aan onderdoor, anderen halen voldoening uit hun strijd en weer anderen benaderen het heel zakelijk. In de meeste gevallen hebben ze in elk geval een groot punt, maar winnen doen ze niet allemaal.’

Waarom nu een televisieprogramma?
‘In de podcastserie hoor je de diversiteit aan verhalen en daar gaan we ook mee door. In de tv-serie willen we met een drietal zaken de diepte ingaan en nog indringender laten zien wat zo’n zaak concreet betekent voor mensen met twee ogen en een neus. We behandelen de zaak van de apotheker tegen de farmaceut, van de Q-koortspatiënt tegen de overheid en van een thuiszorgmedewerker tegen het UWV. Op televisie zie je ook de kleinste gelaatsuitdrukkingen. Dan leef je nog meer mee.’

In de zaak van de apotheker komt de Goliath nogal kwaadaardig over. Hoe kun je nu een levensreddend medicijn willen verbieden? Of zit de farmaceut ook gevangen in een groter onrechtvaardig systeem waar winstmaximalisatie nu eenmaal onderdeel van is?
‘Dat raakt aan een voor mij persoonlijk belangrijke reden om aan dit project mee te doen. Mensen hebben vaak een breed maar vaag gevoel dat de wereld onrechtvaardig is. Logisch, waarom zou je je als loodgieter of taalkundige of wat dan ook verdiepen in allerlei kleine zaakjes. Maar als je dat dus wel doet bezie je onrecht met een andere bril. Ik wil dat abstracte onrecht concreet maken tot individuele gevallen. Dan kun je echt de vinger leggen op wat er misgaat.’

Valt over elke zaak voor beide kanten iets te zeggen?
‘Zeker, maar dat neemt niet weg dat iets soms heel echt onrechtvaardig is. Neem Arman, de dakloze jongere die via de rechter een urgentieverklaring voor een socialehuurwoning wist af te dwingen in Amsterdam. Dat beslist een rechter normaal nooit. Iedereen wil immers in Amsterdam wonen. Het is heel logisch dat de Goliath, gemeente Amsterdam dus, daar strenge maatstaven voor hanteert. Maar in het hoogst individuele geval van Arman vond de rechter het te dol worden en is toch in zijn voordeel geoordeeld.’

Een onderzoeksvraag van het programma was: maak je in Nederland kans als David tegen Goliath? Bent u optimistisch gestemd?
‘Ja. Als een zaak voor een rechter komt maak je altijd kans, hoe klein je ook bent. Toch zijn er zorgelijke ontwikkelingen, bijvoorbeeld de tekorten in de sociale rechtshulp, de afgenomen “scharrelruimte” waarbinnen ambtenaren in individuele gevallen mogen afwijken van regels, en de toename van SLAPP’s [Strategic Lawsuit Against Public Participation, red.], rechtszaken met intimidatie als doel.’

Maakt u zich in bredere zin zorgen over de rechtsstaat?
‘Ook hier geldt wat ik eerder zei: ik zie meer heil in concrete misstanden aankaarten dan in abstractie spreken over de zorgelijke toestand van de rechtsstaat. Iemand van kleur die tien keer per jaar wordt staande gehouden, dat schuurt met het principe van gelijkheid voor de wet van iedereen. Een boer die qua stikstof nog steeds niet weet waar hij aan toe is, dat schuurt met het legaliteitsbeginsel. Er zijn dingen die zeer onwenselijk zijn, maar we zijn nog geen Amerika, waar Trump per decreet regeert – via rule by law in plaats van rule of law. Ik heb er wel vertrouwen in dat we genoeg bezorgdheid voelen om dat hier niet te laten gebeuren.’

Hoe kijkt u naar politici die klagen dat rechters de wil van het volk in de weg zitten, bijvoorbeeld rond het onderwerp migratie?
‘Dat is kwalijk. Op zijn best wordt dan vergeten dat in een concrete zaak soms hoger recht geldt dan de wet. Bijvoorbeeld recht van de Europese Unie of mensenrechten. Mensen kunnen natuurlijk kritiek hebben op uitspraken, maar in een rechtsstaat is de wil van de parlementaire meerderheid niet het enige wat telt. Poetin heeft ook rechters. En ik heb hele interessante gesprekken gevoerd met Chinese collega’s van de Supreme People’s Court. Knappe juristen, maar ze moeten wel luisteren naar de baas. In Nederland hoeft de rechter dit niet, of de baas nou een D66’er is of een PVV’er. De rechter past de wet onafhankelijk toe.’