Dramaserie Etty plaatst het oorlogsdagboek van Etty Hillesum in het Amsterdam van nu
Etty is te zien op NPO 2 en NPO Start
De zesdelige dramaserie Etty plaatst de Nederlands-Joodse Etty Hillesum – die postuum bekend werd vanwege haar oorlogsdagboek – in het hedendaagse Amsterdam. Daarmee worden haar aantekeningen over het oprukkende fascisme ook relevant voor ons.
Hebben we per ongeluk de verkeerde serie aangezet? Die gedachte schiet toch even door het hoofd bij de openingsminuten van de zesdelige serie Etty. Dit zou toch een serie worden over leven en werk van de Joods-Nederlandse auteur Etty Hillesum, die leefde van 1914 tot 1943? Maar waarom zien we haar dan lopen en fietsen door het Amsterdam van nu? En waarom draagt iedereen kleding die we toch vooral associëren met onze tijd?
De verwarring verdwijnt als we beseffen dat het een bewuste keuze is geweest van de Israëlische regisseur Hagai Levi – die eerder onder meer series als The Affair, Scenes from a Marriage en In Treatment maakte – om Hillesum in het hier en nu te plaatsen.
In een interview met Deadline zei Levi daar zelf over dat de mensen die in de jaren veertig in Amsterdam woonden ook niet het gevoel hadden dat ze zich in een historische film bevonden. ‘Zij leefden hun levens in een voor hen modern Amsterdam en ik wilde laten zien hoe ze dat ervoeren. Vanaf het begin was duidelijk dat dit geen historisch drama moest worden, ook omdat het dagboek erg actueel aanvoelt. Het is het verhaal van een moderne jonge vrouw die in een grote stad woont.’
En dus zien we de student Etty Hillesum (in de serie gespeeld door Oostenrijkse Julia Windischbauer, die in een paar maanden tijd Nederlands leerde spreken voor de rol) in de serie gewoon in spijkerbroek door Amsterdam lopen. De oorlogsdreiging is alom aanwezig, maar de vorm is net iets anders dan we gewend zijn van historische oorlogsfilms: het gevaar komt hier van SS-agenten die zich verplaatsen in ME-busjes. De stoptrein naar Westerbork vertrekt ‘gewoon’ van spoor 11 op Amsterdam Centraal zoals dit er nu uitziet. Het enige wat overeenkomt met de situatie destijds: gaandeweg duiken op steeds meer plekken in de stad bordjes op met de tekst ‘Verboden voor Joden’.
Bijzondere vormkeuze
Het is een bijzondere vormkeuze, maar het pakt goed uit, want Etty is een serie die recht doet aan de bijzondere dagboeken en geschriften van Hillesum. Haar leven en werk zijn dan ook te rijk en diepgravend voor een doorsnee verfilming. De in 1914 in Middelburg geboren Hillesum hield tijdens de Tweede Wereldoorlog een dagboek bij waarin ze niet alleen schreef over de bezetting en anti-Joodse maatregelen, maar vooral over haar eigen ontwikkeling. In eerste instantie viert de serie dan ook het leven van Etty Hillesum, de nadruk ligt niet op de verschrikkingen van het concentratiekamp en haar tragische einde.
In de reeks zien we hoe Hillesums ontwikkeling voor een belangrijk deel aangewakkerd wordt door de (niet onomstreden) Duitse handlezer Julius Spier (Sebastian Koch), met wie ze later ook een liefdesaffaire krijgt. Tijdens de therapiesessies zien we hoe Spier haar leert dat ‘aanvaarding iets is wat je kunt oefenen’ en hij is het ook die haar aanmoedigt om een dagboek bij te gaan houden.
In 1943 wordt Etty Hillesum vermoord in Auschwitz, maar de serie biedt met name context bij haar aantekeningen en de manier waarop ze leert haar lot onder ogen te zien. ‘De kunst van het lijden is wat je ermee doet,’ zegt Hillesum in de reeks, wat in haar geval betekent: schrijven. En in de slotaflevering stelt ze: ‘Soms kan de manier waarop je sterft de wereld ook iets geven.’
Toch zal het nog enkele decennia duren voor Hillesum dagboeken en aantekeningen daadwerkelijk worden gepubliceerd. 38 jaar na Hillesums dood verschijnt een bloemlezing onder de titel Het verstoorde leven. Er volgen allerlei vertalingen, waarna haar dagboeken en brieven in 1986 worden uitgegeven in het boek Etty: De nagelaten geschriften van Etty Hillesum, 1941-1943.
Parallellen in onze tijd
Voor regisseur Levi was de serie al bijna vijftien jaar lang een passieproject, omdat Hillesums gepubliceerde dagboeknotities ‘altijd naast zijn bed liggen’. In een interview met het onlinemagazine Deadline zei hij: ‘Het gaf me handvatten om mijn leven te leiden, hoe ik boven mijn omstandigheden uit kan stijgen en hoe ik mijn eigen pad kan blijven in zware tijden, zowel in persoonlijk als in politiek opzicht.’
Levi mikte in eerste instantie op een film, maar zette zijn plannen uiteindelijk om in een zesdelige serie. Daarbij liet hij zich naar eigen zeggen vooral inspireren door de Oscarwinnende film The Zone of Interest. In het gesprek met Deadline bekritiseert Levi andere recente films en series over de Holocaust, want volgens hem zijn ze vaak ‘te historisch, te specifiek en tonen ze vooral gruwelijke dingen zonder te bedenken of mensen daar nu ook iets me kunnen’.
Hagai Levi is vooral geïnteresseerd in de vraag hoe Etty Hillesum uiteindelijk haar ‘God’ vindt en waarom ze weigert om onder te duiken
Voor Levi was dit ook een belangrijke reden om Hillesum en haar naasten in het heden te plaatsen, waardoor er sterke parallellen zijn met fascisme, onderdrukking en uitsluiting in onze tijd. Maar bovenal is Etty een rijke, diepgravende analyse van de persoon Etty Hillesum. Levi is hierbij vooral geïnteresseerd in de vraag hoe – en in welke vorm – zij uiteindelijk haar ‘God’ vindt en waarom ze tot het laatste moment weigert om onder te duiken, tot wanhoop en onbegrip van haar naasten.
Hoofdrolspeler Windischbauer speelt Hillesum als iemand die lang zoekende blijft, totdat ze, met hulp van Spiers inzichten, inziet dat ‘het leven zelf niet altijd boven alles gaat’. Dat Levi ook veel van Hillesums teksten in de serie heeft verwerkt is niet alleen een fijne bonus – zeker voor kijkers die iets minder bekend zijn met haar werk –, het benadrukt ook dat Hillesums werk relevant is voor elke tijd en voor elke generatie.
