Docu The New Bauhaus zet de onbekende vrijdenker Laszlo Moholy-Nagy in het licht

Weleens van László Moholy-Nagy (1895-1946) gehoord, over wie de documentaire The New Bauhaus. Life and Legacy of Moholy-Nagy te zien is op NPO Extra? Zo niet, dan is dat geen schande. Volgens deskundigen was een van de belangrijkste figuren in de kunstgeschiedenis van de vroege twintigste eeuw maar bij het brede publiek is hij nauwelijks bekend. Hoe komt dat?

‘Moholy-Nagy speelde een hoofdrol in de Bauhaus-beweging in het Weimar van de jaren 1920, naast grondlegger Walter Gropius,’ vertelt Moholy-kenner Oliver Botar via een videoverbinding vanuit het Canadese Winnipeg waar hij hoogleraar kunstgeschiedenis is. ‘Hij gaf op de Bauhaus-kunstacademie de introductieles en leidde de metaalworkshop. Hij was een vernieuwer in vrijwel alle kunstvormen: schilderkunst, typografie, fotogram, fotografie, collage, sculptuur, film, theater. En belichaamde het ideaal van Bauhaus om de grenzen tussen al die kunstvormen, en de hiërarchie ertussen, af te schaffen. Maar als kunstenaar werd hij nooit zo bekend als tijdgenoten zoals Paul Klee of Vassily Kandinsky. Het lukte hem niet in ieder veld zo’n plek te veroveren als mensen die zich tot één kunstvorm beperkten.’

Maar die veelzijdigheid maakt hem ook uniek, zegt curator van het Milwaukee Art Museum Liz Siegel, die in de documentaire optreedt als Moholy-expert, in haar reactie op onze vragen via email. ‘Voor Moholy werd creativiteit niet begrensd door discipline: hij bracht zijn ideeën op zoveel verschillende manieren tot uitdrukking! Ik kan me geen kunstenaar bedenken die zo veelzijdig was als Moholy.’

Moholy’s bekendste werk is de Light Prop for an Electric Stage, een kinetische (bewegende) sculptuur van metaal. Hij bedacht dit werk al in 1922, ver voordat een kunstenaar als Jean Tinguely bekend werd met zijn kinetische sculpturen, in de jaren 1950. ‘Het grappige is dat hij het niet bedoeld had als kinetisch kunstwerk,’ zegt Botar, ‘maar als een theaterrekwisiet bedoeld om licht op verschillende manieren in de ruimte te projecten. Het was niet bedoeld als een werk om naar te kijken. Moholy was in de ban van licht. Hij maakte ook fotogrammen: hij legde een fotovel neer en zette daar een object op en belichtte dat. Zo kwam er een afdruk van het object op het fotovel. Hij zei: waarom zou je een camera nodig hebben om een foto te maken? Zulke wilde ideeën had hij in alle kunstvormen, al werden veel ervan nooit uitgevoerd omdat ze technisch te ingewikkeld waren.’

Moholy werd geboren in Hongarije en studeerde rechten voordat hij besloot kunstenaar te worden. ‘Hij had geen enkele vorming in beaux-arts, schone kunsten, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Mondriaan,’ aldus Botar. ‘Het kon hem helemaal niets schelen of iets als kunst beschouwd werd door de kunstwereld. Mede daarom kon hij zo vrij denken.’ Na zijn jaren in Weimar woonde Moholy in Berlijn, Amsterdam en Londen. Eind jaren dertig werd hij door rijke industriëlen gevraagd om in Chicago een kunstschool op te zetten, The New Bauhaus, volgens dezelfde principes als de Duitse Bauhaus. Botar: ‘Zo had hij ook grote invloed op Amerikaanse fotografie en design, al kwam het oorspronkelijke doel nooit van de grond: de industriëlen wilden de ontwerpen van The New Bauhaus toepassen op hun producten, maar daarvoor bleek het véél te experimenteel,’ zegt Botar lachend.

Moholy vond dat kustenaars technologie moesten omarmen. Maar zou hij dit ook gevonden hebben van generatieve AI zoals ChatGPT, die gemaakt is om de plek van creatieve mensen te kunnen innemen en die gekoppeld is aan een überkapitalistisch verdienmodel? Siegel: ‘Ik kan me gemengde gevoelens voorstellen. Aan de ene kant omarmde Moholy technologische vooruitgang en zou hij waarschijnlijk gefascineerd zijn geweest door de mogelijkheden van AI. Aan de andere kant geloofde hij dat kunst ten dienste van de mensheid moest staan, en ik stel me voor dat hij grote bedenkingen zou hebben gehad bij de manier waarop AI in dat opzicht functioneert.’ Botar ziet dat ook zo: ‘Moholy zei altijd: de mens moet de technologie controleren, niet andersom. En hij was een socialist, dus hij zou er waarschijnlijk erg kritisch naar gekeken hebben.’