In De EUkraïner volgt Viktor Nordenskiöld de Oekraïnse vicepremier Olha Stefanisjyna

Een oorlogsdocumentaire in de klassieke zin van het woord is De EUkraïner niet. Er zijn geen loopgraven of frontlinies en ook geen veldslagen. De strijd die de Zweedse regisseur Viktor Nordenskiöld toont speelt zich af in vergaderzalen, hotelkamers en aan de telefoon. Een politieke strijd, binnen en buiten de Europese Unie.

Centrale figuur is Olha Stefanisjyna, destijds de Oekraïense vicepremier voor Europese en Euro-Atlantische Integratie. Op 24 februari 2022, vier dagen nadat Rusland haar land was binnengevallen, dient zij namens Oekraïne een aanvraag in voor het lidmaatschap van de EU. Eerst brengt ze haar kinderen in veiligheid en zelf duikt ze onder op een geheime locatie. Vanaf dat moment is ze dag en nacht aan het werk – vaak heeft ze dagelijks meerdere video calls met de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. De Oekraïense is de architect van het toetredingsproces tot de EU en twee jaar lang wordt ze gevolgd door Nordenskiöld. In de resulterende documentaire functioneert het luchtalarm niet alleen als soundtrack, het is ook een tikkende klok.

© Felicia Margineanu

Hoewel Nordenskiöld de ontwikkelingen in Oekraïne al sinds de jaren negentig volgt, ontmoet hij Stefanisjyna pas in juli 2022. Deze ontmoeting, die in Praag plaatsvindt, is niet gepland en Stefanisjyna weet dan ook nog niet dat ze mogelijk het onderwerp van een documentaire zal worden.

Juist dat onvoorbereide begin was belangrijk, legt Nordenskiöld uit. ‘Ik zag gelijk dat zij een goed filmpersonage zou zijn. Anders dan veel doorgewinterde politici heeft zij geen gladgestreken masker, maar een gezicht dat haar reacties laat zien. Ze zucht herhaaldelijk, fronst als een EU-leider iets zegt waar ze het niet mee eens is. De documentaire toont haar ontwikkeling – van een beginneling tot een ervaren onderhandelaar –, maar ze verliest haar menselijkheid niet. Ik heb haar uit zien groeien van een nieuwkomer in Brusselse zalen tot iemand die weet wanneer ze moet zwijgen en wanneer juist niet.’

Imperialisme

Nordenskiöld heeft een naam hoog te houden als het gaat om het portretteren van vrouwelijke leiders in de politiek. Zo kunnen we in The Feminister (2018) zien hoe de Zweedse minister Margot Wallström probeert een feministisch buitenlandbeleid te voeren in een door mannen gedomineerde wereld. ‘Ik kies bewust voor vrouwelijke hoofdrolspelers, want de meeste leiders zijn nog altijd mannen. Wereldwijd is maar zo’n vijftien procent vrouw, dat alleen al maakt het interessant.’

Maar er is meer, aldus Nordenskiöld. ‘Vrouwelijke leiders hebben vaak een bredere emotionele range en een sterkere emotionele intelligentie. Als filmmaker zoek je naar emoties. Zo overtuig je het publiek – én jezelf.’ De regisseur benadrukt wel dat zijn documentaires niet bedoeld zijn als een soort eenzijdige verheerlijking. ‘Er zijn ook vrouwelijke dictators geweest, maar oorlogszuchtige vrouwelijke leiders komen toch minder voor. In een tijd waarin imperialisme weer oprukt, is het belangrijker dan ooit om vrouwelijke vormen van leiderschap te laten zien.’

Een van de ongemakkelijkste momenten in The EUkranian is wanneer Stefanisjyna zegt dat een EU-lidmaatschap binnen drie jaar mogelijk zou moeten zijn als het aan Oekraïne ligt. Inmiddels weten we hoe optimistisch dit was, aangezien Oekraïne anno 2026 nog altijd niet toegetreden is tot de Europese Unie. Nordenskiöld: ‘Ik voelde toen al dat ze overdreef, maar ze móést dit wel zeggen.’ Volgens hem was dit optimisme geen naïviteit, maar een strategie. ‘Olha kan niet altijd zeggen wat ze écht denkt. In het openbaar moet ze uitstralen dat ze gelooft dat alles mogelijk is, ook als ze daar zelf eigenlijk niet helemaal van overtuigd is. Zoals we Denys Sjmyhal, op dat moment premier van Oekraïne, in de documentaire horen zeggen: “Je moet optimistisch zijn om de oorlog te winnen.”’

Sneaky

In De EUkraïner weerklinkt de mantra van Europa: Oekraïne zal worden geholpen, whatever it takes. Een uitspraak die met de kennis van nu schuurt. ‘Toch is het geen loze belofte,’ stelt Nordenskiöld. ‘Europa heeft al veel gedaan. Maar de afgelopen jaren hebben wel laten zien dat hulp vaak te laat komt. EU-leiders zijn bang voor de nucleaire escalatie waar Poetin mee dreigt.’

© Ilja Yehorov / Freetown Films

Opvallend is Nordenskiölds gebruik van ‘wij’ in de voice-over. Hij is geen neutrale observator, maar een betrokken verteller. ‘Dat heb ik bewust gedaan,’ vertelt hij. ‘Deze documentaire is bedoeld voor Europeanen. Het is een oproep tot betrokkenheid. Een oproep om je in Olha’s positie te verplaatsen, maar ook een aansporing om naar jezelf te kijken.’

Die voice-over vertelt wat Stefanisjyna zelf niet kan zeggen. ‘Zij kan niet openlijk kritisch zijn op de Europese Unie. daarvoor heb je een andere stem nodig. De voice-over is misschien sneaky, maar wel noodzakelijk.’

Het emotionele hart van de film is het moment waarop de regisseur aan Stefanisjyna vraagt wat zij in een brief aan haar kinderen zou schrijven. Olha denkt kort na. ‘Ik zou zeggen dat ik geen verwachtingen heb. Ik wil alleen dat ze een zo normaal mogelijk leven kunnen leiden. En als ze later iets niet begrijpen van wat ik heb gedaan, dan moeten ze weten dat ik altijd van ze heb gehouden en dat ze op de eerste plaats kwamen.’ Volgens Nordenskiöld gebeurde dit volkomen onverwacht. ‘Het is een intiem moment waarin Olha even loskomt van de diplomatieke strategieën en de EU-lobby. Ik denk ook dat ze deze vraag niet zag aankomen. Het raakte haar en daardoor werd ze nog eerlijker. Voor mij staan haar kinderen symbool voor alle Oekraïense kinderen. Ze vecht niet voor hen zodat ze helden kunnen worden, maar zodat ze een normaal leven kunnen leiden. En deze scène illustreert hoe universeel deze wens is: alle ouders willen dat hun kinderen veilig, geliefd en gelukkig zijn.’

Balanceren

Tegenwoordig is Nordenskiölds contact met Stefanisjyna beperkt. ‘Olha is sinds augustus 2025 vooral actief als ambassadeur in de Verenigde Staten en ook is ze betrokken bij vredesonderhandelingen. Ze moet misschien nog wel meer dan voorheen balanceren tussen hoop, strategische keuzes en internationale druk.’

Toch ziet Nordenskiöld in Stefanisjyna nog steeds dezelfde persoon: iemand die Oekraïne en het belang van democratie als hoogste prioriteit ziet. ‘Optimisme is nog steeds haar drijfveer, maar haar optreden oogt genuanceerder, doordachter.’

Is Europa geslaagd voor de democratische test? Nordenskiöld aarzelt. ‘Ik hoop van wel. Als dit op een mislukking uitloopt zijn we verloren.’ Olha Stefanisjyna staat symbool voor een land dat vecht voor zijn bestaansrecht en vrijheid, terwijl de Europese Unie juist het samenwerkingsverband zou moeten zijn dat democratieën waarborgt. ‘Democratie is geen verworvenheid, maar een praktijk. Europa is ontworpen om oorlog te voorkomen. Misschien zijn we democratie te vanzelfsprekend gaan vinden.’

Daarom is De EUkraïner ook een film die niet alleen gaat over toetreding tot de EU. ‘Uitbreiding van de unie is een secundair thema. Deze documentaire gaat over democratie. De strijd die Oekraïners voeren, is ook onze strijd.’