Jim Jarmusch over Father Mother Sister Brother: 'Mijn films zijn geen therapie'

De Amerikaanse filmregisseur Jim Jarmusch (1953) is geen man van grote gebaren. Nooit geweest ook. Beroemd is de anekdote over zijn laatste jaar op de universiteit van New York. Het is eind jaren zeventig en Jarmusch wordt begeleid door Hollywoodlegende Nicholas Ray (regisseur van de James Deanklassieker Rebel Without a Cause). Jarmusch laat Ray het script voor zijn eindexamenfilm lezen en die zegt dat hij het niks vindt omdat er veel te weinig in gebeurt. Jarmusch begint gelijk te herschrijven en levert vervolgens een script in waarin nóg minder gebeurt. Daarna is Ray zo onder de indruk van Jarmusch’ zelfverzekerde eigenwijsheid dat hij hem vraagt als assistent bij zijn volgende film.

De universiteit is minder begripvol en geeft Jarmusch geen geld voor zijn eindexamenfilm en ook geen diploma. Maar dat kan niet verhinderen dat de eigenzinnige regisseur – met dank aan films als Stranger Than Paradise, Down by Law, Broken Flowers en Paterson – uitgroeit tot een van de belangrijkste stemmen van de Amerikaanse indiecinema (films gemaakt zonder de grote studio’s).

Eind augustus vorig jaar presenteert hij op het filmfestival van Venetië zijn veertiende speelfilm, het drieluik Father Mother Sister Brother. Een heerlijk laconieke film waarin bijna niets gebeurt. Toch maakt Father Mother Sister Brother, die subtiel toont wordt hoe weinig volwassen kinderen eigenlijk van hun ouders weten, veel indruk. De film zal in Venetië zelfs de Gouden Leeuw, de hoofdprijs, winnen, maar dat weet Jarmusch nog niet wanneer we hem de dag na de internationale première spreken.

© IFFR

De personages in uw film praten niet veel en laten regelmatig ongemakkelijke stiltes vallen. Wat betekenen die stiltes voor u?
‘Weet je, het is net als bij muziek, waarin stilte de noten benadrukt die wel gespeeld worden. De dingen die tussen de grote gebeurtenissen in gebeuren heb ik altijd veel interessanter gevonden dan die grote gebeurtenissen zelf. Neem Night on Earth, waarin we de hele tijd in taxi’s zitten. In de meeste films wordt zo’n ritje overgeslagen, maar ik wijd er een hele film aan. Of Coffee and Cigarettes, waarin ik de personages alleen volg op het moment dat ze even pauze nemen voor een kop koffie of een sigaret. Ik ben gek op van die tussendoormomenten waarin niets lijkt te gebeuren. Maar vergis je niet, het kost veel moeite om zoiets er ongedwongen uit te laten zien, juist omdat er niets gebeurt. Vergelijk het met bloemschikken, waarbij je ineens heel andere kleuren ziet als je één blaadje verschuift. Zo delicaat is het.’

De film laat inderdaad heel terloops zien hoe weinig we van de levens van onze ouders weten. Hoe was de relatie met uw ouders?
‘Ik was heel hecht met mijn moeder. Met mijn vader wat minder. Dat was nogal een gefrustreerde man. Geen slecht mens, maar heel kritisch. Daarom ben ik ook van huis weggegaan toen ik zeventien was. Hij heeft me zelfs een keer buiten westen geslagen. En ik weet bij god niet meer waarom.’

Heeft u zelf wel eens iemand buiten westen geslagen?
‘Helaas wel. Dat heb ik vrees ik van mijn vader geleerd. Die had in de oorlog met de Flying Tigers in China gevochten. Hij leerde me al heel vroeg dat je je verstand op nul moet zetten en erop los moet slaan als iemand ooit een grens van je overgaat. En dat heb ik een paar keer in mijn leven gedaan.’

Heeft u het ooit nog bijgelegd met uw vader?
‘Een beetje. Weet je, mijn vader wilde er niets van weten dat ik films wilde maken. Of dat ik daarvoor poëzie studeerde. Dat vond ie maar aanstellerij. Wanneer ik lang haar had mocht ik van hem ook nooit mee-eten aan tafel, omdat ik er dan uitzag als een meisje. Maar toen ik ooit vanwege dat lange haar van school gestuurd werd en dat thuis vertelde, reed hij gelijk naar school om verhaal te halen. Niemand vertelt zijn zoon wat hij wel of niet mag doen! Heel tegenstrijdig natuurlijk, maar dat hij toen voor mij opkwam heeft wel veel indruk op me gemaakt.’

Veranderde de houding van uw vader een beetje toen u succes begon te krijgen als regisseur?
‘Niet echt. Ik ben samen met hem ooit naar Stranger Than Paradise gegaan. Na afloop zei hij tegen me dat ze bij de projectie hadden zitten slapen, want ze hadden de film helemaal door elkaar gegooid. Zo klopte er niets van. Maar dat was helemaal niet zo, ze hadden hem wel degelijk in de juiste volgorde laten zien. Haha. Een paar successen later heeft hij me wel gefeliciteerd. Zo van: volgens mij doe je het wel goed. Maar echt begrepen heeft hij mijn films nooit.’

Is deze film een commentaar op uw eigen relatie met uw vader?
‘Ik denk van niet. Mijn films zijn geen therapie. Ze zijn natuurlijk wel persoonlijk, maar ik ben niet bezig mijn persoonlijke problemen te verwerken. Ik maak films omdat het de mooiste manier van verhalen vertellen is. Ik kan me echt geen betere voorstellen. Ik kijk ook elke dag minstens één film. Maar films maken om je eigen problemen te verwerken? Het is bij mij eerder andersom: ik maak films om mijn eigen problemen even te vergeten. Hahaha.’