Regisseur Noam Pinchas: ‘Net als rechts is links ook bang dat Israël vernietigd zal worden’

‘Zeven op de tien mensen leven in landen die niet volledig democratisch zijn,’ zegt de voice-over aan het begin van de documentaire Awakening: In opstand voor een Israëlische democatie (2026). Meestal is er geen sprake van een militaire dictatuur, maar van iets wat veel moeilijker te herkennen is: een geleidelijk proces waarbij de democratie op de helling wordt gezet, zoals dit de afgelopen jaren gebeurde in landen als Polen, Hongarije en Turkije. Vaak begint deze achteruitgang met een legitieme verkiezingsoverwinning, zoals ook in Israël het geval was voordat de regering van Benjamin Netanyahu het mes in de democratie zette.

© Noam Pinchas

Zo besloot de minister van Justitie begin 2023 de rechterlijke macht te gaan ‘hervormen’, lees: verzwakken. Een klassieke stap in het draaiboek van autocratische regimes, zegt regisseur Noam Pinchas, maker van Awakening, die we spreken via een videoverbinding. ‘De oorspronkelijke opzet van de film was Israël als waarschuwing te gebruiken en te laten zien hoe het afbreken van de democratie in zijn werk gaat. Andere regeringen gebruiken hetzelfde draaiboek. Deze regimes zijn geen ouderwetse autocratieën: de democratie wordt niet bestreden met tanks, maar met advocaten en een hele reeks documenten.’

Dat is inderdaad iets wat Israël gemeen heeft met andere landen.
Noam Pinchas: ‘Israël heeft het zelfs volledig afgekeken bij Hongarije. Leden van de Likoedpartij zijn speciaal naar Hongarije afgereisd om met mensen uit de omgeving van Viktor Orbán te praten. Orbán en Netanyahu ontmoetten elkaar in die periode ook, rond 2018. Orbán geldt als de grote inspirator voor illiberale democratieën.’

Maar uw documentaire laat ook zien waarin Israël uniek is.
‘Ja, de democratie in Israël is altijd kwetsbaar geweest. We hebben natuurlijk unieke problemen. De staat Israël bezet al vijftig jaar lang Palestijns gebied, we worden omringd door 25 autocratieën en de meeste landen om ons heen zijn vijanden. Je kunt je afvragen: kan de democratie onder deze omstandigheden wel bestaan? Daar komt nog bij dat Israël geen grondwet heeft en geen senaat. De regering controleert feitelijk het parlement, dus de rechterlijke macht is het enige dat de uitvoerende macht in balans houdt. Daarom besloot Netanyahu zijn pijlen op die rechterlijke macht te richten.’

Begin 2023 leidt dit meteen tot grote protesten. En dit is ook het moment waarop Pinchas begint te filmen voor Awakening. Hij volgt een aantal activisten die strijden voor de democratie in Israël. Zij staan niet alleen. 

‘Miljoenen mensen in Israël geloven in democratie, ook al is Israël bijna voortdurend in oorlog. De afgelopen vier jaar was het als liberale Israëliër moeilijk om je positie te bepalen. We hebben uiterst angstige momenten beleefd. Aan de ene kant willen extremistische islamisten de staat Israël vernietigen, maar tegelijk gebruikt de regering de oorlog duidelijk om antidemocratisch beleid te bevorderen. In die context moet je besluiten of je gaat demonstreren. En je weet dat de conservatieven zullen roepen dat je met demonstraties verdeeldheid uitstraalt, ook naar buiten toe, en dat je het land daarmee verzwakt in zijn strijd tegen vijanden.’

Toch besluiten de activisten die Pinchas volgt te vechten voor de democratie. Miljoenen mensen gaan de straat op om te demonstreren tegen de juridische ‘hervormingen’. Tot 7 oktober 2023. Dan stoppen de protesten. In Awakening zien we hoe sommige activisten besluiten mee te helpen de Gaza Envelope, het Israëlische gebied nabij Gaza, te herstellen. Een collega-activist noemt hen ‘naïef’. Zij zegt: ‘Jullie bouwen niet alleen de Gaza Envelope weer op, maar ook de regering.’

© Asaf Shafir

Het zijn lastige keuzes, vertelt Pinchas. ‘De meeste activisten konden direct na 7 oktober niet meer demonstreren voor democratie. Het was een moment om het overleven van de staat Israël voorop te stellen. Er was een flinke ruk naar rechts. Veel mensen veranderden van standpunt. Sowieso spreekt het liberale kamp nooit met één mond. Sommige mensen zeggen dat Israël nooit een democratie kan zijn zolang er geen Palestijnse staat is. Inderdaad kun je moeilijk beweren dat je een bloeiende democratie hebt als je vijf miljoen mensen onderdrukt. Anderen zeggen weer: deze regering gaat toch niet weg, dus we moeten maar een manier zien te vinden om ermee te leven. Of ze zeggen: die Palestijnse staat gaat er de komende twintig jaar sowieso toch niet komen, maar laten we er ook voor zorgen dat we zelf overleven, als Israël. Want links is ook bang, net als rechts, dat Israël vernietigd zal worden.’

Elke regering, ook een linkse, zou op 7 oktober gereageerd hebben met een oorlog, stelt Pinchas. ‘Maar wat voor oorlog? Eentje zonder einde? Zonder strategie? Eentje die cynisch ingezet wordt voor eigen doeleinden? Na zes maanden bleek dat de regering misbruik maakte van de oorlog door haar antidemocratische agenda verder uit te voeren. Daar was de regering totaal schaamteloos in. De oorlog was het beste wat ze had kunnen overkomen. Dat begonnen we toen heel duidelijk te zien. En vervolgens laaiden de protesten toch weer op.’

Uiteindelijk werden maar twaalf van de 500 wetsvoorstellen ter ‘hervorming’ van de rechterlijke macht aangenomen.
‘Dat is echt te danken aan de demonstraties. Dit is the power of protest. De massale demonstraties hebben cruciale steun geboden aan de instellingen die de macht van de regering in evenwicht houden.’

Wist Netanyahu dat er een grote aanval van Palestijnse zijde, zoals die van 7 oktober, kon plaatsvinden? De afgelopen weken berichtten verschillende internationale media dat hij daarvoor gewaarschuwd zou zijn door de leider van de Verenigde Arabische Emiraten en door Egypte.
‘Netanyahu geeft altijd prioriteit aan zijn politieke overleving en zijn eigenbelang. Maar ik heb meer concreet bewijs nodig om aan te nemen dat dit waar is. Als je weet wat er gaat gebeuren en het leger vervolgens niets vertelt… Dat is zo wreed en cynisch, het doet me denken aan Game of Thrones.’

In uw film zien we ook reservisten die tijdens de protesten aangeven dat ze niet meer beschikbaar zullen zijn als vrijwilliger voor het Israëlische leger als een bepaalde antidemocratische wet van Netanyahu wordt aangenomen. Dit was kort voor 7 oktober. Heeft die beslissing de kans op een aanval vergroot?
‘Het was voor deze groep altijd al een dilemma. Je wilt vechten voor je land, maar als de democratie wordt afgeschaft kun je ook zeggen: waar vechten we dan voor? Bovendien ging het hierbij om een kleine groep van tienduizend reservisten. De IDF telt een half miljoen mensen. En Hamas had zulke plannen al jaren, dus dit is een verwijt dat van rechts komt en geen hout snijdt.’

Uiteindelijk heeft u de activisten drieënhalf jaar gevolgd.
‘We hebben ook overwogen door te gaan met filmen tot na de verkiezingen van oktober, maar uiteindelijk hebben we besloten de film vlak voor de verkiezingen uit te brengen in de hoop dat het een bijdrage kan leveren aan een goede uitkomst. Ik heb goede hoop dat centrumlinks kan winnen, maar als dit gebeurt moet men wel bereid zijn tot compromissen. Een hand uitsteken, zowel binnen Israël als naar de Palestijnen. Ik ben een voorstander van samenleven en bruggen bouwen.’

Is Israël nog een democratie?
‘Nou, er verschijnt elk jaar zo’n kaart van de wereld die de staat van de democratie in alle landen weergeeft. Scandinavische landen zijn dan donkerblauw, Noord-Korea is donkerrood. En ik dacht dat Israël lichtblauw is.’

Denkt u dat een Palestijnse staat een voorwaarde is voor democratie in Israël?
‘Mijn Facebookfoto is een beeld van de twee vlaggen die verstrengeld zijn. Ik ben volledig voor een vrij Palestina. Elke oplossing die niet een vrije, onafhankelijke Palestijnse staat én een onafhankelijke, vrije Joodse staat omvat zou een gevaarlijke fantasie zijn.’

Maar is een tweestatenoplossing ook geen fantasie?
‘Dan ben ik liever voorstander van een vrije, positieve, liefdevolle fantasie.’