How to Built a Library: de complexe redding van een koloniale bibliotheek

De McMillan Memorial Library is een statige, van classicistische zuilen voorziene bibliotheek in de Keniaanse hoofdstad Nairobi. Ze werd in 1931 gebouwd ter ere van Sir William Northrup McMillan, een Amerikaanse kolonist van het eerste uur in het Oost-Afrikaanse Protectoraat, dat in 1920 werd omgevormd tot de Britse kolonie Kenia. Tot aan de onafhankelijkheid in 1958 bleef deze bibliotheek exclusief bestemd voor witte Europeanen. Daarna werd ze opengesteld voor iedereen, maar het boekenbestand werd in navolgende decennia niet aangepast, laat staan dat er boeken van Afrikaanse auteurs bijkwamen, en de collectie en inventaris werden verwaarloosd en aan het verval prijsgegeven.

Het stadsbestuur van Nairobi had andere prioriteiten dan het beheren van een in onbruik geraakte bibliotheek, ook al lag daar vanuit koloniaal perspectief, hoe eenzijdig ook, het papieren verleden van Kenia opgeslagen. Het duurde tot 2017 duren voordat de schrijver Shiro Koinange en uitgever Angela Wachuka besloten de bibliotheek te redden. Ze moest daarvoor, samen met twee dependances elders in de stad, een grondige transformatie ondergaan om weer aantrekkelijk te worden voor een hedendaags publiek. Koinange en Wachuka zijn nadrukkelijk de hoofdpersonen in de documentaire How to Build a Library (Maja Lekow en Chistopher King, 2025), waarin het tweetal tijdens hun missie vijf jaar wordt gevolgd. Om de klus te klaren gaven beiden hun baan op en namen met geld van het door hen opgerichte fonds Book Bunk de bibliotheek voor vijf jaar over.

De eerste filmbeelden van de puinhoop, 400.000 boeken en verstofte jaargangen van kranten, archieven en vermolmd meubilair, zijn weinig hoopgevend, een onmogelijk geworden koloniale erfenis die een sfeer ademt van stuitende witte superioriteit met misplaatste beschavingsmissie. Maar in de keldermagazijnen ligt waardevol filmmateriaal, van de onlusten voorafgaand aan de onafhankelijkheid en uit begin jaren zestig, van de eerste Keniaanse president Kenyatta en van de moord op vakbondsleider en kandidaat-president Mboya in 1969.

Het catalogiseren en digitaliseren van de nog bruikbare bestanden blijkt een zware opgave voor het bibliotheekpersoneel dat de collectie tot dan toe had beheerd, maar nu opeens heel anders aan de bak moet, wat dan ook tot verzet leidt. Moet de Dewey Decimale Classificatie, het cijfersysteem om non-fictie in te delen, worden afgeschaft? Het stamt uit de koloniale tijd, maar is wel nog overal op de wereld in gebruik. De grootste hinderpaal is echter de politiek. Wel de senator uitnodigen bij een fundraising, maar niet de gouverneur van Nairobi? Kan echt niet. Het stadsbestuur wil bovendien delen in de opbrengsten van het café en de toiletten en maakt verlening van de vijfjarige overeenkomst daarvan afhankelijk. En het wordt eieren lopen voor het duo als Charles en Camilla op staatsbezoek ook de bibliotheek aandoen – de British Council is immers een van de financiers.

How to Build a Library is soms wat fragmentarisch en nogal gericht op het onstuitbare enthousiasme en doorzettingsvermogen van de pioniers Koinange en Wachuka, maar stelt toch vooral belangrijke vragen aan de orde over toegankelijkheid, representatie, erfgoed en culturele eigenaarschap.