'Rozen hebben doornen' is een zoektocht naar de betekenis van liefde

Interview met regisseur Malika Helena de Rijke over haar afstudeerfilm

Filmstill van Rozen hebben doornen

De mozaïekdocumentaire Rozen hebben doornen is een van de vijf afstudeerfilms die te zien zijn tijdens De nacht van de Filmacademie. We spraken regisseur Malika Helena de Rijke over de bijzondere documentaire, waarin ze een antwoord probeert te vinden op de vraag: wat is liefde? ‘Het begint bij mij altijd met taal.’

Hoewel ze pas afgelopen zomer afstudeerde aan de Nederlandse Filmacademie, timmert de 26-jarige Malika Helena de Rijke al enige tijd aan de weg als documentairemaker. Op haar negentiende begon ze bij 101Barz, het grootste hiphopplatform van Nederland. Aanvankelijk op de redactie, maar al snel vroeg men haar ook om videoportretten te maken van beginnende rapartiesten.

‘Ik heb nooit gedacht: ik wil filmmaker worden,’ vertelt De Rijke als we haar eind oktober spreken. ‘Maar toen ik bezig was met die portretten realiseerde ik me: blijkbaar kan ik dit best aardig en ik vind het ook nog eens erg leuk om te doen.’

Liefde is zowel ratio als gevoel en ik wilde beide aspecten op een evenwichtige manier aan bod laten komen, zonder oordeel

Malika Helena de Rijke
Portret van Malika Helena de Rijke
© Max Merkus

Na het zoveelste portret kreeg De Rijke echter behoefte aan een grotere uitdaging. ‘De profielschetsen die ik maakte voelden soms iets te veel als huis-tuin-en-keukenpsychologie’, vertelt ze. ‘Het was erg leuk en leerzaam om ze te maken, maar als liefhebber van filosofie houd ik er ook van om na te denken over de grote vragen van het leven. Als kind al vroeg ik me af wat we met z’n allen eigenlijk aan het doen zijn op deze zwevende bol. Een gedachte die me nog altijd verwart, maar die me ook mateloos fascineert.’

Haar aanmelding voor de Nederlandse Filmacademie bleek een stap in de juiste richting. ‘Daar ontdekte ik op welke verschillende manieren je film kunt inzetten en kreeg ik de vrijheid en de tijd om te experimenteren met bredere thema’s.’

Zodoende maakte De Rijke in haar periode op de academie niet alleen films over vrijheid en de betekenis van tijd, ze specialiseerde zich ook in de mozaïekvertelling, een genre waarin uiteenlopende verhaallijnen en perspectieven op hetzelfde onderwerp uiteindelijk samenkomen.

Tweeledigheid

Ook haar bijzondere afstudeerdocumentaire, Rozen hebben doornen, een van de vijf films die te zien zijn als onderdeel van De nacht van de Filmacademie, kreeg deze vorm. Hierin voert De Rijke gesprekken met zeven zeer verschillende mensen – een dichter, een sekswerker, een non, een psycholoog, een nachtvlinder, een weduwe en een kersverse moeder – waarin ze op zoek gaat naar de betekenis van liefde.

Maar hoe begin je een zoektocht naar zoiets groots? ‘Het begint bij mij eigenlijk altijd met taal,’ vertelt De Rijke. ‘Bij elk nieuw filmproject praat ik eerst met een filosoof over het thema dat ik wil onderzoeken, om zo de definitie ervan scherper te krijgen. Liefde is in wezen een construct, een woord dat mensen hebben verzonnen, het is niet absoluut of tastbaar. Je kunt ervoor kiezen met je hoofd, ook wanneer het gevoel even zwijgt. Maar het is ook iets wat je kan overkomen, als je hart het overneemt. Bovendien is liefde zowel noodzakelijk als noodlottig: we worden geboren als hulpeloze wezens, afhankelijk van de zorg en de liefde van een ander, maar de liefde kan ook pijn doen, ze neemt ons over, we raken eraan verslaafd. Die tweeledigheid wilde ik onderzoeken in mijn film.’

Filmstill van Rozen hebben doornen
© VPRO

Daarmee is de documentaire een verhaal geworden van tegenpolen, van conflicterende ideeën over de liefde. Waar het voor de non een rationele keuze is, laat de nachtvlinder zich meevoeren door de grillen van zijn hart. ‘Die twee benaderingen speel ik in de film tegen elkaar uit,’ zegt De Rijke. ‘Maar eigenlijk vind ik dat ze allebei kloppen. Liefde is zowel ratio als gevoel en ik vond het belangrijk dat beide aspecten op een evenwichtige manier aan bod zouden komen, zonder te oordelen. Over de mensen in mijn film bestaan veel vooroordelen. Van een sekswerker verwacht je een heel andere kijk op de liefde dan van een non, maar ik probeer verder te kijken en te laten zien wie zij eigenlijk zijn. En dan blijkt dat we in ons verlangen naar de liefde vrijwel gelijk zijn.’

Puzzel

Als een soort ankerpunt in het verhaal verweefde De Rijke ook een persoonlijke draad door de documentaire in de vorm van gesprekken met haar vader. Die vertelde haar ooit dat hij de liefde vooral als een gevaar ziet. Zo zegt hij in de film: ‘Alles van waarde is weerloos. Hoe dichter je bij iemand komt, hoe sterker je kunt voelen dat je diegene ook weer kwijt kunt raken.’

Het was een uitdaging om de juiste balans te vinden, maar ik vond het heerlijk om met die zoektocht bezig te zijn

De Rijke: ‘Mijn kijk op de liefde is heel erg gevormd door mijn vader. Ik heb een nogal gecompliceerde relatie met hem, maar ik wilde niet dat het daar te veel over zou gaan in de film. Door die gesprekken wordt wel duidelijk door welke bril ik naar de liefde kijk en als kijker begrijp je beter waarom ik bepaalde vragen stel. Het verhaal krijgt hierdoor een soort binnenwereld, die gespiegeld wordt door de verschillende hoofdpersonen.’

Uiteindelijk bleek het nog een flinke puzzel om de montage kloppend te krijgen, aldus De Rijke. ‘Met de verschillende interviews die ik had kon ik wel twintig films maken. Er werd zo veel moois verteld. Veel prachtige anekdotes en bespiegelingen die [psycholoog, red.] Dirk de Wachter met me deelde hebben de film bijvoorbeeld niet gehaald, omdat ze niet in het grotere verhaal pasten. Het was daarom best een uitdaging om de juiste balans te vinden, maar tegelijkertijd vond ik het ook heerlijk om met die zoektocht bezig te zijn. Om me helemaal vast te mogen bijten in zo’n groots onderwerp was echt een feest. Hopelijk kan ik dit als maker blijven doen.’