Indringend portret van een jonge Afghaanse kunstenares op de vlucht
A Fox Under a Pink Moon is te zien op NPO 2 en NPO Start
Vorig jaar werd A Fox Under a Pink Moon verkozen tot beste documentaire van Idfa. Het is een indringend portret van de destijds zestienjarige Afghaanse kunstenaar Soraya Akhlaghi, die probeert haar onveilige thuis in Iran te ontvluchten. Oskouei: ‘Soms was onze prioriteit het overleven van Soraya.’
De beeldenstroom rond het thema ‘vluchteling’ blijft vaak steken in bootjes, kampen en mensenmassa’s. Wie verder wil kijken en iets mee wil krijgen van de mensenlevens achter de nieuwsitems kan al jaren terecht bij Idfa. Daar staan regelmatig films op het programma die laten zien wat er allemaal schuilgaat achter de vluchtelingenproblematiek.
Dit gebeurt op allerlei manieren. In Those Who Jump (2016) en Midnight Traveler (2019) filmden vluchtelingen hun eigen reis met mobiele telefoons, met alle gevaren, close calls en alle frustraties die daarbij horen. Flee (2021), genomineerd voor een Oscar, vertelt via animatie het vluchtverhaal van een Afghaanse vluchteling die in Denemarken woont. En van eigen bodem was er in 2024 Alles komt goed, winnaar van de prijs voor beste jeugddocumentaire. Hierin gaat een Eritrese Nederlander op zoek naar plekken die haar aan haar verleden herinneren, om haar tienjarige zusje daar scènes uit haar vluchtverhaal te laten naspelen.
In 2025 kwam daar op Idfa nog een prijswinnaar bij: A Fox Under a Pink Moon, een bijzondere samenwerking tussen de Iraanse filmmaker Mehrdad Oskouei, een vertrouwde gast op het festival, en de Afghaanse kunstenaar Soraya Akhlaghi, de destijds zestienjarige hoofdpersoon van de film. Oskouei maakte eerder onder meer Nose, Iranian Style (2005), over de populariteit van plastische chirurgie in Iran, en Sunless Shadows (2019), over minderjarige meisjes in een Iraanse jeugdgevangenis.
Hun samenwerking verliep grotendeels op afstand. Bij een toevallige ontmoeting in een atelier in een kelder in Teheran ontdekte Oskouei dat de Afghaanse Akhlaghi, die daar min of meer als stagiair werkte, sculpturen maakte voor de eigenaar. Ze maakte zo'n indruk op hem dat hij besloot een film met haar te maken. Vijf jaar lang filmde Akhlaghi met een mobiele telefoon haar leven in Teheran en Turkije, evenals de herhaalde pogingen om via Griekenland haar moeder in Oostenrijk te bereiken. De beelden stuurde ze naar ‘Uncle Mehrdad’.
Iedereen zei dat ik niks zou bereiken. En toen vertelde Uncle Mehrdad dat hij mijn tekeningen prachtig vond
Al snel begrijp je wat Oskouei in haar zag. Akhlaghi’s eigenzinnigheid en strijdlust dragen de film. Ze groeide op in Iran en trouwde op haar veertiende met een gewelddadige man. Ondanks haar eenzaamheid en haar afhankelijkheid van de mensen om zich heen, geeft ze toch haar eigen leven vorm via de kunst. Geïnspireerd door Frida Kahlo en Marc Chagall maakt ze symbolistische tekeningen over een clown die niet kan lachen, haar alter ego, en over een schuwe vos die zich altijd weet te redden en iedereen te slim af is: het wezen dat ze zelf graag zou willen zijn. In de periode dat ze als schoonmaker in een Teheraans middenklassegezin woont besteedt ze haar vrije uurtjes op het dak van het flatgebouw, haar safe space. Tussen de airco-units kan ze in alle rust beeldhouwen: surrealistische demonen van in water geweekte stukjes eierdoos. Misschien lukt het zo om ze uit haar hoofd te krijgen.
Ondertussen filmt ze haar dagelijks leven, op aanwijzingen van Oskouei: het eindeloze wachten, Afghaans nieuws kijken op tv, dansen en zingen met de kinderen die in huis rondlopen. De beelden worden afgewisseld met shots van haar tekeningen en surrealistische animaties. Na een nieuwe uitbarsting van haar man filmt ze haar blauwe plekken en verwondingen in de badkamerspiegel. Haar man leek zich er aanvankelijk weinig van aan te trekken dat ze filmde, maar toen hij vermoedde dat er opnames waren van zijn gewelddadige gedrag eiste hij dat ze die verwijderde. Akhlaghi was hem te slim af: ze verwijderde de beelden uit de galerij van haar telefoon, zodat hij ze niet kon vinden, en herstelde ze later.
In een interview met de International Documentary Association tijdens Idfa 2025 vertelden Oskouei en Akhlaghi hoe er een hechte vriendschap ontstond. Mehrdad Oskouei: ‘Soms was onze prioriteit niet het maken van een film, maar het overleven van Soraya.’ Soraya Akhlaghi: ‘Voor mij was de film niet het belangrijkst. In die tijd had ik niemand. Niemand geloofde in me, iedereen behandelde me bruut en zei me dat ik niks zou bereiken in het leven. En toen kwam Uncle Mehrdad, die me vertelde dat hij mijn tekeningen prachtig vond. Voor het eerst in mijn leven werd ik aangemoedigd.’
Dan zien we de pogingen om Europa te bereiken. Met een ironische lichtheid noemt deze groep migranten die activiteit ‘gamen’. Ze worden opgelicht en uitgeperst door smokkelaars, ze vluchten in de bergen voor de politie, ze worden met te veel mensen in een busje gepropt en brengen zonder geschikte kleding nachtenlang door in een ijskoud bos. Uiteindelijk wagen ze zich in een kwetsbaar opblaasbootje op zee. Huiveringwekkende beelden, die nachtmerrieachtig aanvoelen. Omdat Akhlaghi dit zelf filmt en de kijker haar inmiddels kent voelt de dreiging extra intens. De inmiddels overbekende nieuwsbeelden krijgen zo een andere lading.
A Fox Under a Pink Moon is een indringend portret van iemand die onder extreme omstandigheden probeert greep te houden op haar eigen leven. Zelden voelde de pretentieuze uitspraak dat kunst van levensbelang is zo gerechtvaardigd. Die gedachte klinkt ook door in de campagnevideo van de huidige Idfa-editie. Hierin dansen Akhlaghi’s vos en andere figuren in kleurrijke animaties over beelden van de vaak grimmige werkelijkheid. ‘Om er iets tegenover te zetten,’ aldus Idfa. De film laat zien dat overleven niet alleen te maken heeft met veilig de overkant halen, maar ook met het blijven voeden van je geest en met verbeeldingskracht.
