De jarenlange verbintenis tussen Yayoi Kusama en de Nederlandse Nul-beweging
Close up: Kusama in Holland is te zien op NPO 2 en NPO Start
De Japanse kunstenaar Yayoi Kusama, onlangs overleden, schudde met haar ‘levend naakt’ ook in Nederland de kunstwereld op.
De onlangs overleden Yayoi Kusama (1929-2026) wordt beschouwd als een van de meest toonaangevende moderne Japanse kunstenaars. Zo vrolijk als haar vele stippen op kleine en majestueuze beelden, in ‘polkadotruimtes’ en zelfs op menselijke lichamen ogen, zo getroebleerd bleek de geest van deze gevierde kunstenaar te zijn.
In het Westen zorgde Kusama al in de jaren vijftig en zestig voor opschudding met haar eigenzinnige werk en persoonlijkheid. In de jaren tachtig brak ze pas in eigen land door en de laatste decennia van haar leven won ze wereldwijd aan populariteit. Temeer door haar eigen museum in Tokio, dat in 2017 zijn deuren opende, haar beeldhouwwerken, die voor miljoenen worden geveild, en haar ietwat beruchte (want: hypercommerciële) samenwerking met modehuis Louis Vuitton.
De nieuwe documentaire Kusama in Holland duikt, zoals de titel al doet vermoeden, in Kusamas jarenlange verbintenis met Nederlandse kunstenaars van de zogeheten ‘Nul-beweging’. Hun monochrome beeldende kunst, een reactie op het expressionisme, richtte zich op repeterende vormen. Nul-groep-vertegenwoordiger Henk Peeters raakte geïntrigeerd door Kusamas meterslange bestippelde doeken en bracht haar naar Nederland. Daarnaast verbeeldt de film op een prachtige wijze hoe er achter deze moedige, taboedoorbrekende ‘protofeminist’ een vrouw schuilde die met haar geestelijke gezondheid worstelde.
In de documentaire duikt regisseur Sherman de Jesus meteen in haar geestesziekte door middel van animatie. De Jesus, die eerder documentaires maakte over Nul-kunstenaars Jan Schoonhoven, Jan Henderikse en Henk Peeters, laat met magisch realistische beelden zien hoe een jonge Kusama haar hallucinaties ervaart. Een voice-over, ingesproken door de Japanse acteur Kumi Sekimoto, vertelt hoe ze als kind bloemmotieven van een tafelkleed ziet opstijgen. De bloemen bedekken vervolgens de woonkamer en haar eigen lichaam, waardoor het voelt alsof ze ‘verdwijnt’. De gesproken tekst en beelden zijn geïnspireerd op haar leven en werk en geven je het gevoel dat je even heel dicht bij de jonge Kusama komt.
Animatie wordt afgewisseld met interviews met kunsthistorici en mensen die haar hebben gekend. Zo ook de inmiddels overleden Henk Peeters (1925-2013), die door regisseur De Jesus eerder was geportretteerd voor de documentaire De Zero Revolutie (2015). Naast boeiende anekdotes van onder meer Peeters over de sensitieve, in zichzelf gekeerde Kusama, zijn er uiteraard ook veel archiefbeelden van haar te zien. Bijvoorbeeld van haar atelier in New York, waar ze eind jaren vijftig meterslange doeken met stippen, haar zogenaamde ‘Infinity Nets’, schilderde. Werken waarmee ze grip probeerde te krijgen op haar hallucinaties.
Hiermee trok ze de aandacht van Peeters en ook met andere leden van de Nederlandse Nul-groep had ze een goede klik. Dit resulteerde weer in een exclusieve samenwerking met hun Galerie OREZ in Den Haag. Fotograaf Harrie Verstappen schoot tussendoor prachtige foto’s van Kusama die door de Hollandse natuur en Amsterdam wandelt en haar omgeving met verf bestippelt.
Als maker zorgde ze in ons land voor het eerst ophef met haar fallische symbolen, die ze overal, van stoelen tot schoenen, op plakte. Later vonden de ‘happenings’ plaats, waarin ze naakte lijven bestippelde. Een krant kopte: ‘Levend naakt in museum Schiedam’, wat eind jaren zestig een kleine rel opleverde. Op de vraag waarom hij zich naakt liet stippelen door Kusama, antwoordde Nul-kunstenaar Jan Schoonhoven: ‘Om haar te helpen haar kunst te maken.’
In een interview met de VPRO Gids vertelt kunsthistoricus en Kunstmuseum-directeur Margriet Schavemaker, die ook in de documentaire aan het woord is, dat de beelden van de happenings veel indruk op haar maakten toen ze die voor het eerst zag. ‘Dat was, om eerlijk te zijn, pas jaren na mijn studie. Ik weet nog dat ik dacht: wow, ze draait het helemaal om. En ik heb dat allemaal gemist,’ zegt Schavemaker. ‘Als je kijkt naar het lesmateriaal dat ik als kunstgeschiedenisstudent begin jaren negentig kreeg, dan zie je toch vooral Jackson Pollock die over een doek hangt en er verf op laat spatten, Yves Klein die naakte en blauwgeverfde lichamen van vrouwen tegen een doek aan laat drukken. Maar Kusama kleedt juist die mannen uit; zij gaat hén beschilderen en dat doet ze ook nog eens op een grappige, feestelijke manier.’
Overigens is Kusama volgens Schavemaker inmiddels wel degelijk onderdeel geworden van de canonieke kunstgeschiedenis. Beter laat dan nooit voor een vrouw die, ondanks haar psychische kwetsbaarheid, zo’n imponerend kunstenaarschap heeft weten te bereiken.