Father’s House: pijnlijke ervaringen van ex-sekteleden van dichtbij

‘Ik ben de spirituele moeder van de hele congregatie, maar ik heb nog nooit iemand geadopteerd,’ zegt sekteleider Ruth tegen Camilla Johnson, een jonge volgeling die ze zojuist tot haar dochter verklaard heeft. Even later haalt ze Camilla, die haar verwonderd en verward aankijkt, naar zich toe, drukt haar tegen de borst en zegt: ‘Ik voel de weeën beginnen.’ Vervolgens dwingt Ruth Camilla om mee te doen aan een bizarre sessie waarin ze een bevalling nabootst.

Deze beklemmende scène uit de documentaire Father’s House is echt gebeurd, maar in de film zien we een fictieversie, gespeeld door de bekende Deense acteurs Trine Dyrholm (Ruth) en Laura Kronborg Kjær (Camilla). Father’s House vertelt op een onconventionele manier het verhaal van drie oud-leden van de Deense sekte Faderhuset, een op Amerikaans-evangelische leest geschoeide groep onder leiding van ‘moeder’ Ruth Evensen.

© IDFA

In Father’s House worden cruciale gebeurtenissen nagespeeld die de drie hoofdpersonen meemaakten toen ze bij de sekte zaten. De oud-leden – die hierbij aanwezig zijn – reageren op het spel van de acteurs en geven aanwijzingen. Een bijzondere vorm, die de pijnlijke ervaringen – manipulatie, geweld, pestgedrag – heel dichtbij brengt en ze tegelijkertijd abstract maakt. Het is aangrijpend om te zien welk effect de gespeelde scènes hebben op de ervaringsdeskundigen. Zo raakt Jerry – een man met een lichamelijke beperking die zich bij Faderhuset eindelijk gezien en geaccepteerd voelde – in tranen als hij ziet dat David Dencik naspeelt hoe hij een ander sektelid de grond in boorde.

Eva Mulvad (1972) maakte Father’s House met mederegisseurs Adam Nielsen en Andreas Koefoed. Na de vertoningen op Idfa volgt de Deense première. ‘In Denemarken is Faderhuset een bekend fenomeen en de acteurs in onze cast zijn ook beroemd. Daarom is hier al veel buzz rond de film en ik verwacht dat hij een breed publiek trekt,’ vertelt Eva Mulvad via een videoverbinding. ‘Ik ben heel benieuwd hoe de documentaire bij een internationaal publiek landt.’

Morele verwonding

Mulvad wil met Father’s House de clichés van sektedocumentaires omzeilen, legt ze uit. ‘Films en podcasts over sektes focussen vaak op de uitwassen, maar ik ben meer geïnteresseerd in het psychologische landschap dat daartoe kan leiden. Waarom gaan mensen mee in extreme ideeën en gedrag? Het begon met mijn ontmoeting met Camilla, die een boek publiceerde over haar jaren bij Faderhuset en nu een organisatie leidt die slachtoffers van sektes helpt.

Met haar schoten we eerst “normale” documentairescènes, waarbij we haar bij haar werk volgden en waarin ze vertelde over haar verleden bij de sekte. Maar dat werkte niet: het verhaal bleef te oppervlakkig, het werd geen cinema. En hoewel ik nooit een fan was van nagespeelde scènes veranderde dit door films als Four Daughters en The Act of Killing, die op een interessante, artistieke manier met fictie en werkelijkheid spelen. Vervolgens kwam ik erachter dat Faderhuset zich van theatrale rituelen bediende, zoals elkaars voeten wassen met olie en gebouwen inzegenen. Vandaar dat ik alsnog besloot om met nagespeelde scènes te werken.’

© IDFA

Hierbij lag de nadruk op het onderwerp manipulatie. ‘Onze hoofdpersonen bevinden zich in een ogenschijnlijk normale situatie die langzaam abnormaal wordt totdat ze voor een dilemma komen te staan: volg ik mijn eigen gevoel of ga ik mee met de regels van de groep? Ik wilde ook laten zien wat de aantrekkingskracht van zo’n groep is. De drie hoofdpersonen vonden bij de sekte iets waarnaar ze op zoek waren: liefde, aandacht, zingeving, gemeenschap. Maar dat heeft wel een prijs: morele verwonding. Je moet jezelf aanpassen en je eigen alarmsignalen negeren. Dat mechanisme zie je niet alleen bij sektes, het is overal: op sociale media, in de politiek, op je werk, op de voetbalclub, in relaties. Veel films over sektes belichten vooral extreme situaties die je niet op jezelf hoeft te betrekken, maar ik wil juist laten zien dat mensen die voor zo’n sekte vallen niet dom zijn: het kan iedereen gebeuren. Mijn hoofdpersonen zijn slim en kunnen goed reflecteren op wat hun is overkomen.’

Witte orchideeën

Een van die hoofdpersonen doet overigens anoniem mee en is geblurd. Mulvad: ‘Zij is nog niet zo lang weg bij Faderhuset en ze is bang dat het stigmatiserend werkt als ze herkenbaar in beeld komt. We hebben onderzocht of we haar gezichtsuitdrukking via een AI-masker op een onherkenbare manier konden weergeven, maar dat zag er vreemd uit, niet-menselijk. Daarom is ze nu geblurd – ontzettend jammer, want ze is heel mooi en heeft een expressief gezicht.’

Het opnemen van de fictiescènes in het bijzijn van de ervaringsdeskundigen was spannend, vertelt Mulvad, maar het pakte goed uit. ‘Het was heel inspirerend voor de acteurs dat the real deal aanwezig was. Van tevoren was ik wel bang dat het de ex-sekteleden zwaar zou vallen; een filmset kan intimiderend zijn, zeker als er heftige gebeurtenissen uit je eigen leven wordt nagespeeld, zeker door zulke high-end acteurs. Maar ze bleven allemaal heel kalm en beheerst en zeiden soms: “Nee, zo ging het niet, je moet het zo doen.” We hadden gelukkig ook een psycholoog om hen bij te staan voor, tijdens of na de opnames. Omdat hun grenzen voortdurend overschreden werden, wilden we voorkomen dat dit hier nog een keer zou gebeuren.’

Het decor van Father’s House werkt vervreemdend. De beklemmende scènes spelen zich namelijk veelal af in een gezellige omgeving: een landhuis vol rustieke meubels in zachte tinten. ‘‘Dit is de typische stijl van hun grote leider Ruth,’ legt Mulvad uit. ‘Als je filmpjes bekijkt van Faderhuset zie je overal witte orchideeën en zilveren kandelaars.’

Ruth Evensen en haar organisatie wilden niet reageren op de documentaire. Faderhuset is inmiddels verkast naar Tsjechië en Zuid-Afrika, waar de groep minder te vrezen heeft van rechtszaken en de kinderbescherming. Deze documentaire zet de sekte opnieuw in de spotlight – al gaat het Mulvad dus niet zozeer om deze beweging, maar om waar ze voor staan. ‘Hopelijk krijgt de kijker inzicht in de manier waarop manipulatie binnen zulke groepen werkt en hoe je zelf ook vatbaar kunt zijn voor manipulatie. Als Father’s House aanzet tot goede gesprekken hierover ben ik tevreden.’