John Wilson: 'Als ik over bepaalde dingen geen grappen maak zou het me verlammen'

‘Denk je ooit na over beton?’ vraagt documentairemaker John Wilson in zijn film The History of Concrete aan bijna iedereen die hij voor zijn camera krijgt. ‘Nee’ luidt het eensgezinde antwoord dat ze geven. Beton is overal, zeker in Wilsons thuisland Amerika, waar alles – van de stoepen tot de bruggen – van het spul wordt gemaakt. Maar niemand staat ooit echt bij het bouwmateriaal stil. Nou ja, bijna niemand dan.

Wilson, die voor zijn prachtige docuserie How to with John Wilson elke aflevering een ogenschijnlijk alledaags onderwerp kunstig uitdiepte, raakte zo gefascineerd – geobsedeerd zelfs – door beton dat hij er zijn eerste lange documentaire over maakte. En ook ditmaal stuitte hij op hilariteit, schoonheid en verrassende diepgang.

© NYC Mayor's Office

Het maken van de film verliep uiterst moeizaam en een rode draad in The History of Concrete zijn Wilsons tevergeefse pogingen om een distributeur en investeerders te vinden. ‘Dit bleek een onderwerp te zijn waar niemand behoefte aan had,’ vertelt de filmmaker met een wrang lachje wanneer we hem in maart spreken op het documentaire festival CPH:DOX in Kopenhagen. Later die dag zal hij in een uitverkocht theater ondervraagd worden over zijn nieuwe film door de met hem bevriende documentairemaker Louis Theroux.

Uw documentaire krijgt juichende reacties, maar tijdens de Zoommeetings met potentiële investeerders die we te zien krijgen reageert niemand enthousiast. Bij elk nieuw gesprek zijn er minder venstertjes. Ging het echt zo?
John Wilson: ‘Alles in de film is echt gebeurd. Ik had geen budget om dingen te fingeren en ik houd ook niet van liegen.’

Maar waarom wilde niemand erin investeren? U had toch een succesvolle HBO-reeks?
‘Ik denk dat de serie de reden was dat mensen me uiteindelijk wel wilden spreken, maar toen ik mijn idee pitchte was er nog geen sprake van worsteling. Op dat moment verdiepte ik me in de geschiedenis van beton en verwonderde ik me over hele nerdy dingen – bijvoorbeeld dat het vreselijk onvolmaakt materiaal is dat maar veertig jaar meegaat. En dat vond niemand interessant.’

Aan het begin van de film gaat het niet echt goed met u. De Zoomgesprekken verlopen moeizaam, uw huis valt uit elkaar. U heeft eerder gezegd dat uw werk therapeutisch is. Heeft deze film u ook geholpen?
‘Filmen helpt me altijd, ook al worstel ik tijdens het maken. Ik vind het vooral ontzettend fijn om nu het eindresultaat te kunnen laten zien. Meestal werk ik alleen en het is alsof je werk opeens kleur krijgt door reacties. Het werkt bijna als een drug om mensen te horen lachen om momenten die tijdens het filmen heel verdrietig waren, zoals wanneer ik met de flesdoppen in mijn koelkast een gekke muziekvideo probeer te maken om mezelf af te leiden van het feit dat ik maar niet gebeld wordt over de financiering. Als ik over bepaalde dingen geen grappen maak, denk ik dat het me zou verlammen. Filmen is ook prettig omdat ik dan iets met mijn handen doe. En als ik met mijn camera door New York loop verandert de manier waarop ik naar dingen kijk meteen. Het is ook een grote camera en geen telefoon, daar reageren mensen heel anders op.’

Op welke manier?
‘Mensen voelen zich minder bedreigd dan wanneer ze met een telefoon gefilmd worden. Een telefoon kan live uitzenden, het wordt gebruikt om mensen ergens van te beschuldigen. Bij een grotere camera zijn mensen eerder nieuwsgierig wat je aan het maken bent en laten ze hun waakzaamheid los.’

© John Wilson / Sundance Institute

Niemand lijkt zich inderdaad bedreigd te voelen door uw aanwezigheid. Zijn alle ontmoetingen echt zo toevallig als ze overkomen?
‘Dat ligt eraan. Als ik bij iemand thuis ben is het meestal niet toevallig, maar een van de belangrijkste personages, muzikant Jack, ontmoette ik nadat ik een hele dag tevergeefs had gezocht naar goede gaten in de weg om te filmen. Toen dit niet was gelukt, besloot ik drank te halen en ik kwam hem tegen in de slijterij. Vervolgens heb ik het hele jaar met hem doorgebracht.’

U filmde voor deze documentaire ook in Italië, al ontmoet u daar een ander soort mensen dan in de VS. Zijn Amerikanen een speciaal slag mensen?
‘Amerikanen zijn zeker bijzonder. Straks heb ik een optreden met Louis Theroux en hij schiet niet voor niks al zijn documentaires in de Verenigde Staten. Er is veel bloot te leggen in het land, want je vindt er vaak een vreemd soort hypocrisie en extremisme. Louis richt zich vooral op de extreme onderwerpen en persoonlijkheden, ik ga meer op zoek naar normalere mensen.’

Wie uw film kijkt, krijgt het gevoel dat het u allemaal overkomt terwijl u door New York en andere plaatsen banjert. Maar wie uitzoomt, ziet dat u een immense puzzel legt.
‘Het gewenste effect is inderdaad dat het voelt alsof het allemaal puur toeval is, ook al kost het erg veel inspanning. Laatst kwam er in Montana iemand op me af die zei dat de film voelde alsof hij op een rustig kabbelende rivier dreef, waarbij het hem niet uitmaakte waar hij naartoe ging terwijl hij wel gefascineerd bleef. Ik ben groot fan van de band Guided by Voices en onlangs bedacht ik me dat hun liedjes nooit als voltooide nummers voelen, maar eerder bestaan uit prachtige kleine momenten die alle kanten op gaan en pas één geheel vormen als je uitzoomt. Dat wil ik in zekere zin ook bereiken. Ik wil dat mensen de zaal uit lopen met een soort verward optimisme.’