Mr. Nobody tegen Poetin: onthullingen van een onwaarschijnlijke held

Mr. Nobody is misschien een wat al te bescheiden aanduiding voor de jonge docent Pavel Talankin, de hoofdpersoon van de documentaire Mr. Nobody tegen Poetin. Op zijn school in het Russische industriestadje Karabasj is hij namelijk best een paradijsvogel: vrolijk, dwars, excentriek, vermoedelijk queer (zo impliceert hij zelf in een voice-over).

Pasja, zoals Talankin door iedereen wordt genoemd, is evenementcoördinator en videograaf van de school, die zowel basis- als voortgezet onderwijs biedt. Maar veel belangrijker vindt hij zelf zijn functie als mentor voor de leerlingen. Zijn kantoor is een gezellige, tikje anarchistische hangplek, waar de kinderen zelfs welkom zijn als hij er niet is. Wijzend naar een plaatje van de wit-blauw-witte protestvlag aan de muur, beschrijft Pasja zijn hok trots als ‘een democratisch bolwerk in onze totaal ondemocratische wereld’.

© Bantam Film \ Filmdepot

Nadat Poetin in 2022 aan zijn ‘speciale militaire operatie’ begonnen is, wordt de school ineens verplicht allerlei propagandalessen in te voeren. Als videograaf moet Pasja daar filmpjes van maken, om die vervolgens ter controle te uploaden naar een site van het Kremlin. Het werk staat hem al gauw zo tegen dat hij besluit zijn ontslag in te dienen.

Maar dan neemt zijn leven een wending. Online komt Pasja in contact met David Borenstein, een Amerikaanse filmmaker die opereert vanuit Denemarken. Borenstein en zijn team blijken op zoek naar beeldmateriaal van Poetins binnenlandse propagandastrijd. Prompt besluit Pasja zijn werk toch weer op te pakken: als cameraman heeft hij de perfecte dekmantel om dubieuze taferelen op en rondom de school vast te leggen. Met ontzagwekkende moed stort hij zich op zijn nieuwe taak als filmende klokkenluider.

Verrassend luchtig

Mr. Nobody tegen Poetin is het resultaat van Talankins undercoverwerk. Uiteindelijk is hij met zijn opnames Rusland uit gevlucht, om er samen met Borenstein deze documentaire van te maken. Die werd meteen internationaal opgepikt en won ten slotte zo’n vijftien grote prijzen, waaronder een Bafta en een Oscar.

Dit succes zal in de eerste plaats te danken zijn aan Pasja zelf, wiens charmante, mild-ironische optreden de film een verrassend luchtige toon geeft. Al in de eerste minuten weet hij de kijker in te palmen met een lofzang op zijn woonplaats. Karabasj is een grauw, winters gat, dat ooit door Unesco werd omschreven als de giftigste plek op aarde, maar Pasja vindt alles er even mooi: de fabriekspijpen, de Sovjetflats, de vrieskou en vooral de stugge maar oprechte mensen.

Het is dit zonnige, zachtmoedige perspectief dat Pasja zo’n aansprekende verzetsheld maakt. Zijn activisme wordt zichtbaar gedreven door liefde. Hoe meer het totalitaire regime de school binnendringt, hoe sterker zijn drang iets te ondernemen – wat dan ook. En dus laat hij impulsief een Lady Gagavertolking van het Amerikaanse volkslied door de gangen schallen, of beplakt hij de ramen met x’en (het symbool van steun aan Oekraïne). Riskante acties, maar zo argeloos uitgevoerd dat zijn collega’s er niet erg van lijken te schrikken. Geen mens die bevroedt dat deze Mr. Nobody ooit de aandacht van de wereld zal weten te trekken.

Denazificatie

Inhoudelijk zijn Pasja’s heimelijke opnames niet altijd even opzienbarend. Maar als geheel schetst de film een verontrustend beeld van de manier waarop een volk kan worden geïndoctrineerd. Zoals Poetin het zelf verwoordt in een tv-uitzending: ‘Oorlogen worden niet gewonnen door generaals, maar door leraren.’ In de school hangt aanvankelijk nog een lacherig sfeertje als de docenten hun verplichte praatjes afsteken over de ‘denazificatie’ van Oekraïene en als de kinderen door de gangen moeten marcheren. ‘Is Severus Sneep ons nieuwe schoolhoofd?’ vraagt Pasja vanachter zijn camera. Al snel wordt de sfeer echter grimmiger. Meer en meer leerlingen zien oudere broers naar het front vertrekken. Vanuit Moskou wordt een Poetingezinde jeugdbeweging opgericht. Een delegatie Wagnerhuurlingen komt de kinderen enthousiast lesgeven in wapengebruik. Zo wordt steeds beter zichtbaar dat Poetins strijd in Oekraïne niet op zichzelf staat en echt niet zomaar zal stoppen met een of andere deal. Hier wordt een bevolking klaargestoomd voor een eindeloze oorlog.

© Pavel Talankin

Is Pavel Talankin een van de weinige Russen die dit ziet of lopen er in stadjes als Karabasj ontelbare Pasja’s rond? De film kan die vraag uiteraard niet beantwoorden, maar stemt in dit opzicht niet per se hoopvol. Hoewel Pasja in zijn omgeving weinig strijdlustige types treft, ziet hij wel overal gelatenheid. Illustratief is zijn eigen moeder, die zijn geraas over het regime schouderophalend aanhoort. Of de oud-leerling die niet uit overtuiging naar het front vertrekt, maar puur omdat hij weinig andere kansen heeft en zo tenminste nog wat geld verdient.

Dit beeld wordt weerspiegeld in andere recente producties. Neem de Oekraïense documentaire 2000 Meters to Andriivka, over de loopgravenstrijd in de Donbas, die hier tegelijk met Mr. Nobody tegen Poetin in de bioscoop verscheen. Daarin is op zeker moment een jonge Rus te zien die zich overgeeft aan zijn Oekraïense leeftijdsgenoten, snikkend dat hij geen idee heeft wat hij daar doet en gewoon thuis had moeten blijven. En ook in Onze man bij de vijand, de laatste serie van journalist Thomas Erdbrink, worden dergelijke verhalen gedeeld.

Medeplichtigheid

Zo vormen deze producties een belangrijke bijsluiter bij het nieuws, waarin Poetin vooral wordt neergezet als vijand van het Westen: vergeet niet dat hij zijn eigen volk eveneens aan het uitroeien is.

Toen Mr. Nobody tegen Poetin de Oscar voor beste documentaire won, greep regisseur Borenstein de kans om de film ook in een breder perspectief te zetten. In een van de meest expliciet politieke toespraken van de Oscarceremonie trok hij een parallel tussen Rusland en de VS: ‘Deze film gaat over het verliezen van je land. Toen wij met dit materiaal werkten, konden we duidelijk zien hoe dat gebeurt: door talloze kleine daadjes van medeplichtigheid. Als wij zwijgend toezien hoe een overheid mensen vermoordt in de straten van onze steden, en hoe oligarchen de media overnemen en controleren, dan staan we allemaal voor een morele keuze. Maar gelukkig kan zelfs een nobody machtiger zijn dan je denkt.’

© Bantam Film \ Filmdepot

In een persconferentie na het evenement voegde Borenstein nog toe dat hij tijdens het maken van de film steeds vergelijkingen trok met wat er in Amerika gebeurt. ‘Maar dan werd ik gecorrigeerd door mijn Russische collega’s. Die zeiden: “Nee, het is niet dezelfde situatie. In Amerika gaat het momenteel nog sneller mis dan in Rusland. Trump gaat nog veel rigoureuzer te werk dan Poetin in zijn eerste jaren.”’

Alarmerende woorden, maar Pasja Talankin zorgde bij de Oscars voor een hoopvollere noot. In zijn dankwoord sprak hij via een vertaler een ietwat cryptische, maar bevlogen en aandoenlijke antioorlogsboodschap uit. Later, tijdens de persconferentie, lichtte hij toe dat die tekst was geschreven door zijn leerlingen in Karabasj. Die hadden hem een uitgebreide toespraak gestuurd, waaruit hij een paar regels had geselecteerd.

Goed om te weten dat er een volgende generatie Russische nobody’s in de startblokken staat.