Poorten van Europa: een kritische blik op het grens- en kustwachtagentschap Frontex

‘Het Europese grensbeleid is een stategisch spel waarbij iedereen naar elkaar wijst en niemand echt verantwoordelijkheid neemt,’ zegt Els van Driel, die samen met Eefje Blankevoort en Tomas Kaan de vierdelige documentairereeks Poorten van Europa regisseerde. 

Nadat het aantal mensen op de vlucht in 2015 sterk was gestegen, mede als gevolg van de Syrische Burgeroorlog, groeide het Europese grens- en kustwachtagentschap Frontex uit tot een machtige speler met een grote verantwoordelijkheid, want aan de Europese buitengrenzen is het levensgevaarlijk. Frontex ligt onder vuur vanwege zijn rol bij pushbacks – het illegaal terugdrijven van vluchtelingen die een Europese buitengrens oversteken –, enerzijds omdat de organisatie erbij betrokken is, anderzijds omdat men niet ingrijpt.

© Teska Overbeke

Toen de Nederlander Hans Leijtens in 2023 aantrad als uitvoerend directeur beloofde hij een nieuwe koers: meer transparantie en meer aandacht voor de fundamentele rechten van mensen op de vlucht. Voor Blankevoort, Van Driel en Kaan was dit de aanleiding om onderzoek te gaan doen naar het functioneren van Frontex. Blankevoort en Van Driel waren al vertrouwd met deze gebieden, omdat zij voor eerdere documentaires aan de grenzen van Europa hadden gefilmd. Daar zagen ze hoe het geweld tegen mensen op de vlucht toenam en het recht op asiel onder druk kwam te staan. ‘We bleven met dezelfde vraag zitten,’ zegt Eefje Blankevoort. ’Hoe kan dit gebeuren in de Europese Unie, die zegt gefundeerd te zijn op het beschermen van mensenrechten en rechtsstatelijke waarden? Hoe kan het dat deze rechten dan voortdurend worden geschonden?’

Catch 22

‘Op papier is Frontex best een goed idee,’ zegt Van Driel. ‘Een Europees agentschap dat ervoor zorgt dat lidstaten zich aan dezelfde regels houden.’ Maar in de praktijk wringt daar volgens Blankevoort juist de schoen. ‘Vaak gaat het hier mis. Frontex moet lidstaten ondersteunen, maar ze ook controleren op het in acht nemen van mensenrechten. Tegelijkertijd mag het agentschap dit alleen doen als de lidstaten daar toestemming voor geven. Hierdoor zitten Hans Leijtens en Frontex in een soort catch 22-situatie. Als Frontex zich terugtrekt omdat landen niets doen om misstanden te voorkomen verliest de organisatie invloed, maar als ze blijven zijn ze medeplichtig en legitimeren ze het geweld.’

Tijdens het maken van de serie werd het de regisseurs steeds duidelijker hoe versnipperd de verantwoordelijkheden aangaande het Europese grensbeleid zijn. Beslissingen worden op verschillende niveaus genomen: door Frontex zelf, door nationale grensautoriteiten, door de lidstaten en de Europese beleidsmakers. ‘Het is aan de kijker om daar een oordeel over te vellen,’ zegt Kaan. ‘Je ziet wel dat de verantwoordelijkheid in dit systeem niet voor niets is opgeknipt, daarmee blijft het vaak bewust vaag.’

‘Dan kun je je verantwoordelijkheid opzij schuiven,’ vult Van Driel aan. ‘En zelfs als je daar niet cynisch naar kijkt blijft de vraag: wie is er uiteindelijk aansprakelijk als er mensenrechten worden geschonden?’

Volgens Tomas Kaan is dit een van de belangrijkste inzichten die de serie heeft opgeleverd. ‘De directeur van Frontex kan wel zeggen dat hij grensbewaking en het naleven van mensenrechten met elkaar wil combineren, maar kan hij dit waarmaken? Gaat hij er wel over?’

Dat betekent ook dat Frontex niet automatisch de hoofdschuldige is. ‘Frontex is een uitvoeringsorganisatie,’ zegt Blankevoort. ‘De echte opdrachtgever is de politiek. De Europese Commissie. De lidstaten. Zij maken uiteindelijk de keuzes. En het Europees Parlement is de afgelopen jaren ongelooflijk verrechtst. Hans Leijtens zit in een politieke arena die luid zegt: de grenzen moeten dicht.’

‘Hierdoor krijgt Frontex een tragische rol,’ meent Kaan. ‘Niet alleen een tragische,’ vult Van Driel aan, ‘mogelijk ook een gevaarlijke. Frontex is niet onschuldig. Het nestelt zich steeds dieper in de wapenindustrie en in de surveillancetechnologie. En ze hebben een schietend korps, als er straks iemand anders aan het roer staat kan het zomaar een andere kant opgaan.’

Spiegel

In de serie schemert voortdurend de ambitie van Brussel door om een grensbeleid te voeren dat zowel humaan als effectief is. Volgens de makers komt juist die combinatie onder druk te staan. ‘Het humane aspect wordt steeds vaker ondergeschikt gemaakt aan zogenaamde effectiviteit en controle,’ aldus Kaan.

Van Driel wijst erop dat er nog altijd geen veilige en legale route bestaat voor mensen die op de vlucht zijn en in Europa bescherming zoeken. ‘Aan de buitengrenzen krijgen veel mensen niet de kans om een asielaanvraag te doen. Dit heeft te maken met het gebrek aan solidariteit tussen de EU-lidstaten. Met het nieuwe Europese asiel- en migratiepact zien we dat nog sterker terug. Landen kunnen ervoor kiezen om niet mee te werken aan de opvang van vluchtelingen. Ze kopen het gewoon af, 20.000 euro per vluchteling.’

Bovendien is het Europese grensbeleid volgens Van Driel in toenemende mate gericht op afschrikking en uitbesteding. ‘De Europese Commissie reserveert steeds meer geld voor landen buiten de EU om mensen tegen te houden of ze terug te kunnen sturen, ook naar landen als Syrië en Afghanistan. Gaan we die verantwoordelijkheid inderdaad meer buiten onze grenzen leggen?’

Volgens de makers roept Poorten van Europa vragen op die verder strekken dan alleen de rol van Frontex. ‘Veel mensen weten niet wat er aan de grenzen gebeurt,’ zegt Kaan. ‘Maar het gaat niet alleen over mensen die op de vlucht zijn, het gaat ook over onze Europese waarden.’

‘Dit is het beleid waarvoor we hebben gestemd,’ meent Blankevoort. ‘We zien het alleen niet, omdat het zich afspeelt in de schaduw — bijvoorbeeld op zee, buiten beeld. Maar het gebeurt wel. Het wordt gedocumenteerd, al jaren, elke dag. Niemand kan zeggen dat het niet zo is. Hopelijk houdt deze serie ons een spiegel voor: wat voor Europa willen we zijn? En waar gaan we naartoe?’