Twee nieuwe films bewijzen: Camus’ De vreemdeling blijft actueel
The Arab (Malek Bensmail) en L’étranger (François Ozon)
Afgelopen week gingen op IFFR maar liefst twee films in première die gebaseerd zijn op Albert Camus’ klassieke roman De vreemdeling uit 1942. Hoe komt het dat het werk van deze Franse schrijver, ruim tachtig jaar later, nog altijd makers en publiek weet te fascineren?
‘Met deze film bevraag ik niet alleen de neutraliteit van Camus, maar ook die van de geschiedenis zelf.’ Dat zegt de Algerijnse regisseur Malek Bensmaïl na de wereldpremière van zijn film The Arab op IFFR. In The Arab richt Bensmaïl de aandacht op het naamloze personage, de “Arabier” uit Albert Camus’ wereldberoemde roman De vreemdeling. Hoewel The Arab geen directe bewerking is van De vreemdeling, is de film gebaseerd op de roman Meursault, contre-enquête van Kamel Daoud, die hetzelfde verhaal vertelt vanuit een nieuw perspectief.
Opvallend genoeg ging op IFFR nog een andere film in (Nederlandse) première die teruggrijpt op De vreemdeling: L’étranger van de Franse regisseur François Ozon. In tegenstelling tot The Arab is dit een verfilming van Camus’ roman, die, op een paar kleine veranderingen na, heel dicht bij de oorspronkelijke tekst blijft.
Dat deze twee films vrijwel gelijktijdig verschijnen, laat zien hoe actueel De vreemdeling nog altijd is. Maar wat maakt het gedachtegoed van Camus eigenlijk zo blijvend prikkelend?
Camus leeft
Camus’ roman De vreemdeling volgt de Frans-Algerijnse Meursault, een man die ogenschijnlijk onverschillig door het leven gaat. Na een zinloze moord op een Arabische man wordt hij veroordeeld tot de doodstraf, niet zozeer vanwege de daad zelf, maar vanwege zijn emotionele afstandelijkheid ten opzichte van de wereld.
In deze roman verkent Camus zijn filosofie van het absurde en stelt hij de vraag hoe we ons moeten gedragen als ons bestaan betekenisloos blijkt. De thematiek van absurditeit blijft ook voor hedendaagse lezers herkenbaar. VPRO Cinema sprak L’étranger-regisseur François Ozon onlangs tijdens het filmfestival van Venetië: ‘Ik denk dat het boek vooral onderen jongeren nog steeds zo populair is omdat ze worstelen met veel van Meursaults vragen: hoe moet je leven, wat is je plek in de wereld, en hoe ga je om met de mensen om je heen?’
Het is dan ook niet verrassend dat het boek decennia later nog altijd razend populair is. Tijdens de coronapandemie maakten velen kennis met Camus, toen zijn boek De pest vanwege het quarantainethema online veel aandacht kreeg. Zij raakten gecharmeerd van zijn toegankelijke filosofie. Ook op sociale media, zoals TikTok, blijkt De vreemdeling een bijzondere status te hebben verworven. Charlotte Remarque schrijft in de Volkskrant dat het boek onder jonge lezers is uitgegroeid tot een symbool van goede smaak. In posts met #BookTok gebruiken vooral jonge vrouwen De vreemdeling om zich te distantiëren van de romantische feelgoodliteratuur, die zij als minder serieus beschouwen.
Tegelijkertijd klinkt er ook steeds meer kritiek op Camus vanuit lezers. Zijn verhalen spelen zich af in het koloniale Frans-Algerije, maar tegenwoordig kijken we met heel andere ogen naar de machtsverhoudingen van die tijd. Vooral De vreemdeling roept bij veel lezers ongemak op: niet in de laatste plaats omdat het slachtoffer van de moord naamloos blijft en slechts wordt aangeduid als ‘de Arabier’.
De bijna gelijktijdige release van deze twee films onderstreept hoe actueel De vreemdeling nog altijd is. En dat juist nu twee regisseurs met zeer verschillende achtergronden zich opnieuw aan het verhaal wagen, sluit daar naadloos bij aan.
L’étranger: nauwgezette karakterstudie van Meursault
Tijdens het interview op het filmfestival van Venetië vertelt François Ozon dat hij aanvankelijk niet van plan was De vreemdeling te verfilmen. Pas nadat een ander filmproject over een jonge man die worstelt met de absurditeit van het leven niet van de grond kwam, las hij het boek opnieuw. Toen realiseerde hij zich dat dit precies het verhaal is dat hij had willen vertellen. Ozons L’étranger wordt een nauwgezette karakterstudie van Meursault, een personage dat hij zowel mysterieus als herkenbaar vindt. Zijn doel lijkt vooral om de tijdoverstijgende kern van Meursault op het grote doek te vangen, zonder er te veel interpretaties of psychologische verklaringen aan toe te voegen.
The Arab: geschiedenis of fictie?
De Algerijnse regisseur Malek Bensmaïl biedt met The Arab geen hervertelling maar een tegenvertelling. Meursaults slachtoffer krijgt een naam, Moussa, en via zijn nabestaanden wordt de realiteit van het koloniale Algerije plotseling invoelbaar. Toch draait de film niet om gerechtigheid of herschrijven van de geschiedenis, maar om het zien van de verbanden tussen persoonlijke en politieke verhalen.
Tijdens de Q&A na de wereldpremière op IFFR zegt Bensmaïl: ‘Door in deze film geschiedenis en fictie in elkaar te vouwen laat ik zien hoe ze elkaar wederzijds vormgeven en hoe makkelijk ze elk ook ontrafeld kunnen worden.’ Het ware onderwerp van The Arab is daarmee niet Moussa of zijn familie, maar het boek De vreemdeling zelf en zijn politieke en emotionele impact op Algerije, toen en nu.
Bensmaïl vertelt met overtuiging wat hij met zijn film wil bereiken: ‘We proberen het gat te dichten tussen onze sociale werkelijkheid en onze politieke werkelijkheid.’