Vijf films van Steven Spielberg waarin aliens een belangrijke rol spelen
Van Close Encounters tot Disclosure Day
Disclosure Day is alweer de vijfde film uit het succesvolle oeuvre van Steven Spielberg waarin aliens een belangrijke rol spelen. Waar komt deze fascinatie voor buitenaardse wezens vandaan?
Spielbergs obsessie met aliens gaat ver terug. In gesprek met Empire zei hij onlangs: ‘Al zeven decennia lang heb ik een diepe persoonlijke interesse in wat er buiten onze atmosfeer ligt, in de kosmos, én in wat zich hier op aarde, binnen onze atmosfeer, bevindt. De vraag is voor mij altijd gebleven: zijn we alleen, hier op onze eigen planeet? Ik kan me niet voorstellen dat we alleen in het universum zijn.’
Dat zijn interesse in ‘het buitenaardse’ een belangrijke rol zou gaan spelen in Spielbergs carrière stond al vroeg vast. De meesterverteller maakte op zeventienjarige leeftijd, voor slechts 500 dollar, de scifi-film Firelight (1964). In Fireflight worden mensen uit een fictief plaatsje in Arizona aangevallen door ufo's. Het werd niet zijn officiële regiedebuut - de bijna tweeënhalf uur durende film werd slechts één keer in een lokaal theater vertoond - maar de film zou later als basis dienen voor Close Encounters of the Third Kind, Spielbergs eerste speelfilm over buitenaardse wezens. Daarna volgden er nog vier.
Hoe zit dat nou met die aliens in het oeuvre van Spielberg? Hebben ze goede bedoelingen of zijn ze kwaadaardig? Hoe zien ze eruit en hebben ze wat met elkaar gemeen? En wat probeert Spielberg eigenlijk te zeggen met de films?
Waarschuwing: hieronder volgen enkele spoilers
Close Encounters of the Third Kind (1977)
Plot
Elektricien Roy Neary (Richard Dreyfuss) ziet, terwijl hij bezig is met het onderzoeken van een grote stroomstoring, van dichtbij een ufo. Hij raakt geobsedeerd door wat hij gezien heeft. En dan gaat de overheid zich er ook nog mee bemoeien.
Achtergrond
Close Encounters of the Third Kind werd uitgebracht in 1977, een aantal jaar na het Watergate-schandaal. In die periode was het wantrouwen van de Amerikaanse bevolking in de overheid groot. Die achterdocht is duidelijk aanwezig in Close Encounters. De overheid probeert de aliens verborgen te houden in plaats van open kaart te spelen met de bevolking. En dan blijkt ook nog dat de ruimtewezens helemaal geen slechte bedoelingen hebben. Ze ontvoeren weliswaar mensen, maar dat blijkt simpelweg hun manier van contact zoeken. Bij bijna alle aliens uit het Spielberg-universum zouden deze empathische eigenschappen later terugkeren.
Ontwerp van de alien(s)
Het design van de aliens in Close Encounters zou een blauwdruk worden voor meerdere buitenaardse wezens in Spielbergs universum. Ze zijn grijs van kleur, hebben een groot, ovaal hoofd en zwarte ogen.
Ze zagen er totaal anders uit dan andere bekende ‘filmaliens’ uit die periode. Neem bijvoorbeeld de gigantische en angstaanjagende xenomorph uit Alien (1979), met zijn langwerpige hoofd en scherpe tanden. Of de aliens uit de animatieklassieker Fantastic Planet (1973): die schepsels zien er grotendeels menselijk uit, maar hebben een blauwe huidskleur, rode ogen en kieuwen als oren. Oh, en ze zijn gigantisch. En dan heb je nog de alien in The Man Who Fell to Earth (1976), die verdacht veel op David Bowie lijkt.
Hoofdrol
Spielberg had voor de hoofdrol eigenlijk Hollywoodlegende Steve McQueen (The Great Escape, Papillon) op het oog. McQueen vond het script fantastisch, maar haakte toch af. Zijn belangrijkste reden: zijn personage zou aan het einde van de film moeten huilen, en dat paste natuurlijk niet bij ‘The King of Cool’.
E.T. the Extra-Terrestrial (1982)
Plot
De tienjarige Elliot (Henry Thomas) vindt een gestrande alien en noemt hem E.T., kort voor Extra-Terrestrial. De twee groeien snel naar elkaar toe en worden onafscheidelijk. Maar E.T. wil naar huis en Elliot gaat hem daarbij helpen.
Achtergrond
De ouders van Elliot zijn, net als die van Spielberg, niet meer bij elkaar. Tijdens het Turner Classic Movies Film Festival gaf de regisseur toe dat die scheiding als inspiratie diende voor de film: ‘Een scheiding brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee, vooral als je broers en zussen hebt. Elliot moet voor het eerst in zijn leven de verantwoordelijkheid nemen voor een ander, om de leegte in zijn hart te vullen.’
Ontwerp van de alien(s)
E.T. is een familiefilm en om ervoor te zorgen dat kinderen niet te bang zouden worden gooiden Spielberg en special effects-ontwerper Carlo Rambaldi het tot dan toe meest gangbare design van ruimtewezens volledig op z’n kop. Zo komt E.T. duidelijk niet uit dezelfde familie als de aliens in Close Encounters. Hij is ongeveer zo groot als een kleuter, zelfs iets kleiner dan Elliots zusje Gertie (Drew Barrymore), en waggelt meer dan dat hij loopt.
Voor Spielberg was het belangrijk dat E.T. er zowel wijs als onschuldig uit zou zien. Ter inspiratie keken de makers goed naar de gezichten van Albert Einstein en Ernest Hemingway.
Knuffel
Die verdwaalde alien is nog steeds mateloos populair. Zo bracht een van de originele modellen van E.T. tijdens een veiling in 2022 ruim tweeënhalf miljoen dollar op. Ook is E.T. vandaag de dag nog steeds in allerlei vormen en maten te koop, van kleine knuffel tot levensgrote replica. Close Encounters of the Third Kind (1977)
War of the Worlds (2005)
Plot
Het is een van de bekendste scifi-verhalen aller tijden, The War of the Worlds van H. G. Wells. In het verhaal vallen buitenaardse wezens de aarde aan. Door hun technologische overmacht lijkt de mensheid gedoemd ten onder te gaan.
Achtergrond
Spielberg plakte een eigentijds stempel op het ruim honderd jaar oude verhaal. Hoewel de film in 2005 uitkwam, ontstonden de ideeën van Spielberg en Tom Cruise, die de hoofdrol speelt, al in 2002. Net na 9/11 dus. In War of the Worlds is dat terug te zien, en niet altijd even subtiel. Zo vraagt de zoon (Justin Chatwin) van hoofdpersonage Ray (Cruise) of het ‘terroristen zijn die New York in de as leggen’. De angst die het Amerikaanse volk werd ingeboezemd bij de aanslagen is duidelijk voelbaar.
Ontwerp van de alien(s)
De ruimtewezens in War of the Worlds lijken niet op Spielbergs andere filmaliens. Zo hebben deze buitenaardse wezens duidelijk niet het beste voor met de mens en hebben ze een behoorlijke drang om te moorden.
Ook qua ontwerp verschillen ze nogal van de aliens uit eerdere films van de regisseur. Ze lopen niet zoals mensen, maar bewegen zich voort op handen en voeten, en hun hoofd is driehoekig. Dat maakt deze buitenaardse wezens gevaarlijker en minder menselijk. De driepoten waarin ze zich voortbewegen hebben veel gelijkenissen met die in het originele verhaal van Wells. Wel is het hoofd anders. Zo zijn de ogen niet meer witte vlakken met zwarte puntjes, maar lijken ze op zoeklichten.
Verdeeld ontvangen
Dat de film niet bij iedereen geliefd was, bleek wel uit het feit dat Cruise werd genomineerd voor een Golden Raspberry (Razzie), de prijs voor de slechtste films en acteurs. Gelukkig voor hem ging Rob Schneider voor zijn spel in Deuce Bigalow: European Gigolo met die prijs aan de haal. Maar War of the Worlds sleepte óók drie Oscarnominaties in de wacht: die voor beste geluidsmontage, beste geluidsmix en beste visuele effecten.
Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull (2008)
Plot
De Sovjets, onder leiding van Irina Spalko (Cate Blanchett), zijn op zoek naar een legendarisch artefact, de ‘Crystal Skull van Akator’. Om te helpen zoeken, kidnappen ze archeoloog Indiana Jones (Harrison Ford).
Achtergrond
Wie aan aliens en Spielberg denkt, denkt waarschijnlijk niet direct aan Indiana Jones. Toch komen buitenaardse wezens al in de openingsscène van dit vierde deel voor, als de Sovjets een gemummificeerde alien van het Roswell-incident ontdekken. Later blijkt dat die Crystal Skull behoort tot een van de dertien ‘interdimensionale wezens’ die werden aanbeden door een lokale stam.
Het idee om aliens te verwerken in een franchise waar voorheen enkel werd gevochten tegen menselijke slechteriken kwam van George Lucas. Hoofdrolspeler Harrison Ford en Steven Spielberg vonden dat aanvankelijk geen goed idee.
Zo vertelde producer Kathleen Kennedy ooit aan Vulture dat de twee geen ‘Raiders’ film wilden doen met aliens. ‘Spielberg en Ford stonden er gewoon niet 100 procent achter. Daarom is dit de zwakste van de vier die door Spielberg zijn geregisseerd. En daarom wilde Ford ook zo graag Dial of Destiny maken. Hij wilde niet eindigen met Kingdom of the Crystal Skull.’
Uiteindelijk sloten Spielberg en Lucas een nogal suffe compromis: het waren zogenaamd geen aliens, maar wezens uit een andere dimensie.
Ontwerp van de alien(s)
Wat betreft design hebben de aliens, sorry, wezens uit een andere dimensie, veel overeenkomsten met de buitenaardse wezens uit Close Encounters of the Third Kind: een grijze huid, een groot en ovaal hoofd en zwarte ogen. De wezens in Kingdom of the Crystal Skull zijn wel aanzienlijk groter dan de mens. Dit lengteverschil met de mens benadrukt de superioriteit van de aliens ten opzichte van de aardse stervelingen.
Stunts
Tijdens de opnames was Ford al midden in de zestig. Toch deed hij nog steeds zijn eigen stunts. Dit vertelde Kathleen Kennedy tegen Associated Press: ‘Hij kreeg gewoon nog een extra paar ice packs en een paar extra massages.’ ‘En heel veel pijnstillers,’ voegde producer Frank Marshall daaraan toe.
Disclosure Day (2026)
Plot
Daniel Kellner (Josh O’Connor) heeft als cybersecurityspecialist een groot geheim van zijn werkgever Wardex gestolen: aliens bestaan en de Amerikaanse overheid heeft dit al die tijd verzwegen. Ondertussen komt in Kansas City meteoroloog Margaret Fairchild (Emily Blunt) onbewust in contact met deze buitenaardse wezens.
Achtergrond
David Koepp was net als bij veel andere films van Spielberg verantwoordelijk voor het script van de film, maar de basis voor het verhaal lag er al eerder. In 2023 schreef Spielberg een tiental pagina’s die als basis dienden voor Disclosure Day. De inspiratiebron was een artikel van The New York Times over een geheim programma van het Pentagon met ufo’s.
Naast thema’s over buitenaards leven, snijdt Spielberg in Disclosure Day ook de nodige actuele onderwerpen aan, waaronder de grote geopolitieke spanningen en de groei van desinformatie.
Ontwerp van de alien(s)
Voor het design van de aliens in Disclosure Day greep Spielberg terug naar het klassieke uiterlijk van buitenaardse wezens. Het type dat je terugvindt op T-shirts en sleutelhangers. Spielberg en Koepp hadden hier duidelijke redenen voor: ze wilden zo dicht mogelijk bij het ‘culturele geheugen’ blijven. Want in het universum van Disclosure Day blijken alle mythes en complottheorieën te kloppen.
In gesprek met de BBC zei Spielberg hierover: ‘Er is nog veel mysterie en er zijn veel dingen niet openbaar gemaakt. Maar ik ben optimistischer geworden dat mensen dingen zullen ontdekken die we tot nu toe niet mochten ontdekken.’
Lange samenwerking
Voor Disclosure Day werkte Spielberg opnieuw samen met componist John Williams. Al stond de 94-jarige componist niet direct te springen om weer aan het werk te gaan. Hij stuurde Spielberg zelfs de namen van vier andere componisten. Uiteindelijk wist de regisseur Williams toch te overtuigen en is Disclosure Day de dertigste keer dat de twee samenwerken.
