Plan 75: bekroond Japans drama over euthanasie

Het Japanse drama Plan 75 heeft een effectieve proloog, die onmiddellijk de aandacht grijpt en de thematiek neerzet. Een nerveuze jongeman loopt met een geweer door een verzorgingshuis. Geweld blijft buiten beeld, maar het is duidelijk dat hij een bloedbad heeft aangericht. Voor hij ook zichzelf uitschakelt schrijft hij een afscheidsbrief, die in voice-over wordt voorgelezen:

‘Het overschot aan ouderen in Japan put de economie uit en legt een zware last op jongeren. Japanners hebben een lange, eervolle traditie van opoffering voor hun land. Ik bid dat mijn daad zal leiden tot discussie en een betere toekomst voor dit volk.’

Die discussie komt er en daar blijft het niet bij. De Japanse overheid besluit een rigoureuze maatregel te treffen om de vergrijzing tegen te gaan: onder de noemer Plan 75 worden 75-plussers voortaan aangemoedigd zich te laten euthanaseren. De dienst is gratis en gaat gepaard met gelikte reclamefilmpjes, vriendelijke intakegesprekken en een geldbonus voor een laatste vakantie of een geschenk aan de kinderen.

Hoofdpersoon Michi (mooie rol van oudgediende Chieko Baisho) is een eenzame weduwe van 78 die nauwelijks kan rondkomen, haar appartement dreigt te verliezen en een steeds kleiner kringetje intimi heeft. Met gemengde gevoelens besluit ze zich op te geven voor Plan 75. Intussen volgt de film ook diverse medewerkers van het programma, die allemaal aanlopen tegen ethische dilemma’s in hun werk.

Plan 75 is het speelfilmdebuut van de Japanse cineaste Chie Hayakawa. De film ging mei 2022 in première in Cannes, won wereldwijd diverse prijzen en werd geselecteerd als Japanse inzending voor de Oscars. Het gegeven is uiteraard fictief, maar komt zeker niet uit de lucht vallen. In geen ander land ter wereld gaat de vergrijzing zo rap als in Japan, terwijl de geboortecijfers historisch laag zijn. Tot nog toe heeft de overheid weinig kunnen doen om de schade te beperken.

‘Japan staat op de rand van de afgrond,’ verklaarde premier Fumio Kishida eerder dit jaar.

© Filmdepot

Leeftijdsgrens

Hoe verhoudt dit verhaal zich tot de situatie in Nederland? Ook hier is vergrijzing een issue, zij het vooralsnog iets minder prangend dan in Japan. En bij ons is euthanasie al twintig jaar legaal, terwijl het in Japan nog officieel strafbaar is. In het wetsvoorstel Voltooid leven pleit D66 zelfs voor de mogelijkheid om ook ouderen zonder ernstige ziekte hulp bij zelfdoding aan te bieden. Saillant in dit verband: in het wetsvoorstel wordt een leeftijdsgrens geopperd van 75 jaar.

Is het voorstelbaar dat een initiatief als Plan 75 ooit in Nederland wordt ingevoerd? Of is dit een typisch filmgegeven – interessant om over te fantaseren, maar verder onrealistisch? En hoe genuanceerd gaat de film eigenlijk om met de precaire thematiek? We legden deze vragen voor aan twee deskundigen: Fransien van ter Beek, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE), en Erik Rozing, psychiater en schrijver van de romans De psychiater en het meisje en Het beste voor iedereen, waarin euthanasie en hulp bij zelfdoding een rol spelen. Beiden bekeken de film en deelden vervolgens hun bevindingen.

Erik Rozing: ‘Ik vond het een goed gemaakte film met een boeiend uitgangspunt. Je zou het een dystopisch verhaal kunnen noemen, maar dan zonder de sciencefictionelementen die daar meestal bij horen. Op die ene fictieve overheidsdienst na blijft alles heel dicht bij de realiteit, zodat je er als kijker makkelijk in meegaat. Het probleem van de vergrijzing in Japan, met alle ontluisterende situaties die daarbij komen kijken, wordt heel invoelbaar gemaakt.’

Rozing, die met zijn laatste roman Staat van ontkenning (2022) ook een verhaal met dystopische trekken schreef, vond Plan 75 niet op alle punten even subtiel.

‘Soms ligt de agenda van de makers er wat dik bovenop. Dan wordt de film een pleidooi om op te treden tegen eenzaamheid en verwaarlozing van ouderen – een mooie boodschap, maar misschien toch meer iets voor een opiniestuk dan een filmdrama. En voor een verhaal dat eigenlijk heel ingetogen blijft, is het uitgangspunt natuurlijk vrij extreem. Het systeem in de film wordt vriendelijk en humaan gebracht, maar het is uiteindelijk puur economisch gemotiveerd. Ik maak me er geen zorgen over dat zo’n cynisch initiatief in het huidige Nederland een kans zou maken.’

Eenzijdig

Ook Fransien van ter Beek is zowel positief als kritisch over Plan 75. In dramatisch opzicht vond ze de film geslaagd.

‘Het verhaal zit vol grote thema’s maar wordt vrij sober en kleinschalig verteld, met een mooie, verstilde sfeer. De eenzaamheid van de personages druipt er soms van af, dat kwam wel bij me binnen. Tegelijkertijd vond ik het beeld dat wordt geschetst van euthanasie behoorlijk eenzijdig. Michi, de hoofdpersoon, is erg eenzaam en maakt nare dingen mee, maar het is de vraag of ze echt een doodswens heeft. De film suggereert dat ze zich vooral aanmeldt voor Plan 75 omdat ze zich heeft laten overhalen en verder nergens op kan terugvallen. En zo worden er nog een paar ouderen opgevoerd voor wie hetzelfde lijkt te gelden. Een vreselijke situatie natuurlijk, maar het verhaal gaat daarmee wel voorbij aan het feit dat er ook ouderen zijn voor wie het leven echt ondraaglijk is geworden. Dat zal in Japan niet heel anders zijn dan in Nederland.

In mijn werk spreek ik geregeld mensen die echt niet meer verder willen, maar geen euthanasie kunnen krijgen omdat ze niet voldoen aan de criteria die in Nederland zijn vastgesteld. Voor zulke mensen zou het wettelijk mogelijk moeten zijn om ook te kiezen voor een waardige en zorgvuldige dood, zeggen wij als NVVE.’

Over dat laatste spreekt Erik Rozing zijn bedenkingen uit.

‘Ik vond het sterk hoe je Michi in de film ziet twijfelen over haar keuze voor Plan 75. Het ene moment lijkt ze overtuigd, maar dan maakt ze iets mee en staat ze er toch weer anders in. Dat strookt met de bevindingen van Els van Wijngaarden, die promotieonderzoek deed naar ouderen die hun leven als voltooid zagen en een doodswens hadden. Zij ontdekte dat zo’n verlangen vaak nogal wankel is. Als je die mensen over een periode volgt, blijken ze dikwijls van eerdere besluiten terug te komen.

Om die reden ben ik zelf ook geen voorstander van het wetsvoorstel van D66. Daar zitten zo veel haken en ogen aan. Om te beginnen wordt er een drempel weggenomen, hulp bij zelfdoding wordt sociaal aanvaardbaar. De hele dynamiek rond het onderwerp verandert omdat er een andere partij betrokken raakt die zelf ook belangen heeft, hetzij financieel, hetzij ideologisch – ook al gaat het om nog zulke goede bedoelingen. En hoe weet je zeker dat er bij deze ouderen geen sprake is van een behandelbare aandoening, zoals een depressie, die iemand suïcidaal maakt?’

© Filmdepot

Moreel failliet

Hoe dan wel om te gaan met ouderen met een doodswens? Gelet op de toenemende vergrijzing zal het probleem wellicht alleen maar toenemen.

Rozing: ‘Het onderzoek van Els van Wijngaarden laat zien hoe belangrijk het is om deze zaken heel serieus in kaart te brengen. Hoe beter we begrijpen waarom mensen het leven niet meer zien zitten, hoe beter we manieren kunnen bedenken om daarmee om te gaan. Ik zeg natuurlijk niet dat elk probleem op te lossen is; zeker als er fysieke of psychische klachten meespelen kan het erg ingewikkeld worden. Maar als mensen vooral kampen met eenzaamheid, een gebrek aan dagbesteding of financiële nood en we komen met z’n allen niet verder dan “laat ze maar doodgaan”, dan ben je als samenleving wel een beetje moreel failliet.’

Fransien van ter Beek vindt zo’n voorstelling te karikaturaal. ‘Ik hoor zoiets vaak in discussies: “Als ouderen niet ernstig ziek zijn en toch een doodswens hebben, zullen ze wel eenzaam zijn. Dan kunnen ze een traject in en hulp krijgen.” Ergens is dat ook het beeld dat wordt opgeroepen in Plan 75. Maar wij hebben dagelijks contact met deze mensen, en zo simpel is het vaak gewoon niet. Laat ik wat recente cijfers noemen: in 2021 waren er 135 tachtigplussers die zichzelf om het leven brachten, meestal op een gruwelijke manier, uit wanhoop omdat ze niet geholpen konden worden. Over zulke mensen heb ik het. Natuurlijk moet er goede hulp zijn voor mensen die eenzaam zijn, en natuurlijk mag het nooit zo gaan als in de film – dat ouderen het gevoel krijgen dat ze te veel zijn, of dat zo’n keuze ze zelfs wordt opgedrongen. Maar als mensen nu echt chronisch aan het leven lijden, moeten ze dan worden verplicht om daar eindeloos mee door te gaan?’