Wakker in Paraguay: het beloofde land voor 'afgehaakte' Nederlanders

Steeds meer Nederlanders zijn ‘afgehaakt’. Zij geloven niet (meer) dat de overheid het beste met ons voorheeft, eerder het tegenovergestelde. Ze hebben een probleem met migranten, met het woningtekort, met belastingen. Ze zijn tegen vaccinaties, bang voor straling van mobiele netwerken, oorlog, smart cities, chemtrails. Uit onderzoek van denktank The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) blijkt dat een derde van de Nederlanders gelooft dat achter de schermen een elite opereert die invloed uitoefent op politieke beslissingen. De opvattingen en motivaties van deze mensen lopen weliswaar uiteen, maar allemaal hebben ze het gevoel dat zij ‘wakker’ zijn geworden en de rest nog slaapt.

Sommige mensen keren Nederland letterlijk de rug toe en verhuizen naar het buitenland. Een steeds populairdere bestemming is Paraguay, een land met weinig overheidsbemoeienis en lage belastingen, waar je makkelijk een verblijfsvergunning krijgt. Het staat ook bekend om de asado, de barbecue met grote hompen vlees. Een klein groepje ‘wakkere’ Nederlanders vond dat zo aantrekkelijk dat ze besloten alles achter te laten en zich te vestigen in het ruige Zuid-Amerikaanse land. Gijs Swantee en Fleur Amesz volgden deze pioniers een jaar lang voor de vijfdelige VPRO-documentaireserie Wakker in Paraguay.

De serie is cinematografisch gefilmd, zonder pratende hoofden. Wel is er een voice-over die op een verhalende manier beschrijft wat de hoofdpersonen meemaken ‘in een land hier ver vandaan’, bijna als een soort sprookje. Aan de ene kant zijn dat de strubbelingen van iedereen die naar een nieuw land verhuist: het wennen aan een nieuwe situatie, werk, een woning vinden en een nieuwe taal leren. Maar af en toe doen de personages schrikbarende uitspraken, zoals jonge vader Lester die over ‘omvolking’ begint. Dan weten we weer: dit zijn geen gewone Nederlanders op zoek naar een nieuw avontuur. Of misschien zijn ze dat juist wel?

Wild West

Het idee voor de serie kwam tot stand toen Swantee bij toeval op een bijeenkomst van ‘wakkeren’ stuitte in zijn woonplaats Weesp. ‘Ik wandelde op een zaterdag met een vriend langs het industrieterrein,’ vertelt hij. ‘Daar stond op een lantaarnpaal een stickertje met: ben je ook zo klaar met Nederland, kom dan morgen naar deze plek. Dus ik ging daarheen en er zaten gewoon 200, 300 man in de zaal. Allemaal met hun eigen frustraties, maar allemaal afgehaakt. Paraguay werd neergezet als het beloofde land. En zo zagen ze het ook: een plek waar ze opnieuw konden beginnen, zonder restricties en vol mogelijkheden.’

De meeste mensen in de zaal waren nog nooit in Paraguay geweest, maar Swantee wel. De regisseur, die door de jaren heen documentaires maakte voor onder meer Tegenlicht en Frontlinie, reisde veel door Latijns-Amerika en vond Paraguay een opmerkelijke keus. ‘Het is geen comfortabele bestemming zoals Australië of Canada. Het is rauw en best heftig, een beetje Wild West. Je bent op jezelf aangewezen. Als het goed met je gaat en je hebt geld is die vrijheid heel handig. Dat is ook wat deze mensen aantrekt, maar als je een probleem hebt, moet je dat ook zelf oplossen.’

Na de Tweede Wereldoorlog werd Paraguay een toevluchtsoord voor nazi's en andere rechts-extremisten. De twee hoofdpersonen uit de serie, Jan Engel en Jeroen Pols, vestigden zich in het dorp Hohenau, waar Josef Mengele ook een tijd woonde. ‘In Paraguay zijn vreselijke oorlogen geweest, waarbij meer dan tachtig procent van de mannelijke bevolking over de kling werd gejaagd,’ zegt Swantee. ‘Mede daarom zijn migranten welkom. Er zijn allerlei “koloniën”, zoals ze dat noemen, met Japanners, Oekraïners, Duitsers en nu dus ook Nederlanders. Ik vond het een spannende keus van deze mensen en het enthousiasme waarmee ze erin sprongen vond ik leuk om te zien.’

Jullie hoofdpersonen dragen allerlei complottheorieën uit.
Amesz: ‘Ja, maar dat woord zouden wij dus niet gebruiken. Daar zit meteen een oordeel aan vast. Wij hebben bij dit project gezegd: we zetten onze eigen overtuigingen even opzij. Ik hoef het niet met iemand eens te zijn, maar ik wil begrijpen wat iemand drijft. Als je merkt dat je gevoelig bent voor de straling van een 5G-mast en daadwerkelijk een fysieke reactie ervaart, dan kan ik er begrip voor hebben dat je wilt verhuizen. Voor die persoon is dat de werkelijkheid, en hij heeft er zo veel last van dat hij zelfs het land wil verlaten. Ik zie bij iedereen die we volgen een oprechte angst. Voor de menselijke worsteling kan ik altijd wel empathie vinden, al hoeft dat nog niet te betekenen dat ik het met ze eens ben. We leven in heel complexe tijden en er zijn op veel vraagstukken geen pasklare antwoorden. Er heerst veel onvrede en ik denk dat mensen zoeken naar houvast en een verklaring waarom bepaalde dingen zo zijn.’

Ook is er regelmatig racistische taal te horen.
Amesz: ‘Dat klopt, maar dat zijn onze uitspraken niet. Ik denk dat je als samenleving best wel alert mag zijn op hoe er gedacht wordt over bepaalde dingen. Je kunt het wel wegschuiven als iets verwerpelijks, maar dit leeft, en niet bij een kleine groep. Je kunt dit project vergelijken met een film over een strenge geloofsgemeenschap, of de antiabortusbeweging. Ik denk dat het altijd goed is om toch te horen wat hun standpunten zijn. Ook als er uitspraken worden gedaan die je niet graag hoort of die je zelf niet onderschrijft. Je wilt toch laten zien hoe er gedacht wordt.’

De hoofdpersonen hebben van de angsten en frustraties van hun landgenoten ook een verdienmodel gemaakt: ze verkopen vastgoed en opstartpakketten voor nieuwe emigranten.
Amesz: ‘Ja, ze verdienen er ook aan, maar hun eigen geloof is ook echt oprecht. Zij hebben de weg bereid voor mensen die dezelfde overtuiging hebben. Overigens is de serie op geen enkele manier een reclamefilm voor hun bedrijf.’

Swantee: ‘Het bleek een heel goed jaar om ze te volgen. Ze hebben de wind in de rug gekregen, ook op politiek gebied. En de ontwikkelingen gaan in Paraguay ook heel snel. De ondernemers hebben bijvoorbeeld een terreintje waarop ze dertien huizen willen bouwen. In Nederland zou je er waarschijnlijk best lang over doen voordat je daar een schep in de grond ziet gaan, maar in Paraguay stonden er aan het eind van het jaar bijna dertien huizen, allemaal aan Nederlanders verkocht. Je zag ook steeds meer Nederlanders door het stadje rijden en die vertrouwden allemaal op hen. Die verantwoordelijkheid vonden ze ook overweldigend.’

Jullie zijn van de door deze gemeenschap zo verafschuwde ‘mainstreammedia’. Hoe kregen jullie het voor elkaar dat je ze toch een jaar mocht volgen?Amesz: ‘Onze hoofdpersonen zijn heel moedig, want er was een heel groot wantrouwen vanuit deze groep om überhaupt met ons in zee te gaan. Wij zijn in die research veel mensen tegenkomen die zeiden: “nou, ik dacht het niet.” We zijn uitgemaakt voor verschrikkelijke dingen: bruinhemden, nazi's. Er is een enorme kloof. Wij hebben niet de intentie om die kloof te overbruggen, maar ik vind het toch fijn dat we als mainstreammedia contact kunnen maken.’

Swantee: ‘Deze mensen voelen zich altijd weggezet. Het siert onze hoofdpersonen dat ze zich zo hebben opengesteld voor ons. Zij zeiden: “Er wordt nooit naar ons geluisterd en op deze manier kunnen we ook laten zien wie we zijn.” Ik denk dat ze ons daarom hebben toegelaten.’

Amesz: ‘We zijn vanaf het begin heel open geweest over onze intenties en hebben ook gezegd: wij zijn hier niet om aan waarheidsvinding te doen. Gijs en ik hebben allebei een achtergrond als researcher. We weten hoe belangrijk het is om goed met je personages in overleg te blijven: wat verwachten we van jullie? Wat verwachten jullie van ons? De serie zal absoluut schuren voor iedereen: voor de kijker, voor de hoofdpersonen. Maar het ging om vertrouwen en dat vertrouwen hebben wij gekregen omdat we heel erg hebben geïnvesteerd in de communicatie met iedereen.’

Hebben jullie afspraken gemaakt over hoe ze geportretteerd zouden worden?
Swantee: ‘Nee, daar hebben we geen afspraken over gemaakt en ze zien de eindmontage ook niet eerder dan de kijkers.’

Amesz: ‘Natuurlijk is het spannend hoe ze zullen reageren, maar dat geldt ook voor de televisiekijkers. Wij zijn heel erg benieuwd hoe deze serie valt. Je kan het waarschijnlijk nooit goed doen. De een zegt: “Je geeft deze mensen een podium.” De ander zegt: “We worden geframed.” We hebben het altijd menselijk proberen te houden. En volgens mij is dat in de montage ook gelukt. Ook al is het soms moeilijk te zien of te horen, ik denk toch dat je bij iedereen wel een menselijk motief ziet. We laten het oordeel verder over aan de kijker. Maar het is belangrijk dat we deze groep zien, omdat zij aanwezig is in de samenleving en groeit.’