De documentaire 'Heilig schuim' volgt een bierbrouwer in Burundi

In een kale, felverlichte studio bouwen twee vreemden samen een bar. Ze tillen planken, schroeven panelen vast, lachen wat onwennig. Pas daarna verschijnt op een groot scherm wat hen werkelijk van elkaar scheidt: zij gelooft in gendergelijkheid, hij verzet zich ertegen; de een noemt klimaatverandering een feit, de ander een verzinsel. In ‘Worlds Apart’, de veelgeprezen Heinekencampagne uit 2017, volgt dan het beslissende moment: op de zelfgebouwde toog verschijnen twee ijskoude flesjes bier. Zal er – ondanks alles – geproost worden? Heineken presenteert zijn product hier als sociaal wondermiddel: bier als laatste redmiddel in een gepolariseerde wereld.

In Heilig schuim (2026), de nieuwe documentaire van onderzoeksjournalisten Thomas Blom en Misha Wessel, krijgt dat vertrouwde groene flesje een andere lading: niet als symbool van verzoening, maar als ingang naar een verhaal over macht, winst en neokoloniale verhoudingen. Via een videobelverbinding vertellen de makers over hun film, waarin Blom en Wessel bierbrouwer en oorlogsvluchteling John Kavakure volgen als hij na jaren in België terugkeert naar zijn geboorteland Burundi.

Als kind uit een familie van Hutu’s en Tutsi’s belichaamt de charismatische John ook zelf de geschiedenis van een land dat door etnisch geweld werd verscheurd. Begin jaren negentig ontvluchtte hij de burgeroorlog. In Europa bouwde hij een carrière op in de bierwereld, maar een oude droom bleef knagen: een lokale brouwerij opzetten met bananenbier, volgens het recept van zijn oma. Waarom lukte dat destijds niet? En hoe kon een multinational als Heineken via dochterbedrijf Brarudi zo’n stevige greep krijgen op de Burundese biermarkt? Heilig schuim ging deze maand in première op het internationale mensenrechtenfestival Movies that Matter in Den Haag. 

In campagnes presenteert Heineken bier graag als iets dat werelden samenbrengt. Jullie film laat een heel andere werkelijkheid zien: bierbrouwer John krijgt – nota bene in zijn eigen geboorteland – geen voet aan de grond. Wat maakt dat jullie dit verhaal wilden vertellen? 
Thomas Blom: ‘Het begon met journalist Olivier van Beemen, die een boek schreef over Heineken in Afrika [Heineken in Afrika, 2015, red.]. Hij zei tegen ons: kijk eens naar Burundi, een van de armste landen ter wereld, waar een multinational toch veel winst maakt. Dat intrigeerde ons. Tegelijk wisten we: daar kunnen we nooit als klassieke onderzoeksjournalisten met een camera rondlopen. Dan zit je binnen een dag in de gevangenis. Dus we moesten een andere manier vinden om dat verhaal te vertellen.’ 

En die manier werd het hartverscheurende én hoopgevende verhaal van John.
Blom: ‘Ja. We zochten een protagonist die dat grotere verhaal belichaamt. Toen we John vonden, viel alles eigenlijk op zijn plek. Hij probeert in zijn geboorteland een eigen brouwerij op te zetten, een alternatief voor een systeem waarin de staat en Brarudi de markt domineren. Ik zat eens vier uur naast hem in het vliegtuig en hij was al die tijd blauwdrukken aan het bestuderen van een brouwerij die hij adviseerde. Zo geconcentreerd. Zo veel kennis. Als een soort Mozart van het bier.’

Misha Wessel: ‘Het hartverscheurende kennen we natuurlijk uit eerdere projecten. In Free at Last (2025), onze serie over Zuid-Afrika, werkten we bijvoorbeeld met voormalige moordenaars uit het apartheidsregime en met nabestaanden van slachtoffers. Dat zijn verhalen waarin de geschiedenis heel rauw naar boven komt. Maar bij John zagen we iets anders: iemand die niet alleen vertelt wat er misgaat, maar die zélf probeert een antwoord te formuleren. Dat vonden we hoopgevend.’ 

Jullie wilden dit verhaal niet vanuit een westers perspectief vertellen. Waarom? 
Wessel: Wij vinden het niet meer van deze tijd om als witte Europeanen een land binnen te gaan en te zeggen: zo zit het hier. Daarom hebben we bij Free at Last bijvoorbeeld bewust gewerkt met de Zuid-Afrikaanse regisseur Xoliswa Sithole. Zij kent het land, de geschiedenis en de gevoeligheden. Bij Heilig schuim hebben we dat doorgetrokken: de crew in Burundi was grotendeels Afrikaans: met onder anderen een Zuid-Afrikaanse cameravrouw en geluidsman, en daarnaast Burundese journalisten en een lokale tolk.’ 

Blom: ‘Juist die mix maakte het sterk. De Zuid-Afrikaanse crew vond Johns verhaal ook zelf heel belangrijk. In Afrika wordt op veel plekken gezocht naar wat je een soort Afrikaanse renaissance zou kunnen noemen: een eigen economie opbouwen, minder afhankelijk van westerse bedrijven. Dat voelden zij in dit verhaal meteen mee.’

Wat waren de grootste obstakels tijdens het draaien?
Blom: ‘Burundi is gewoon een ontzettend ingewikkeld land om te werken. Het heeft een lange geschiedenis van burgeroorlogen en er heerst een streng regime. Buitenlandse cameraploegen komen er nauwelijks. Dus alleen al het feit dat we er konden filmen was bijzonder. Er was een securityteam mee en we moesten voortdurend afwegen wat we wel en niet konden laten zien. En het ging niet alleen om onze veiligheid. John heeft nog familie in Burundi, onder wie zijn moeder. Dus als je in een film te direct kritiek levert op het regime of op bepaalde machtsstructuren, kan dat ook gevolgen hebben voor hen. Dat betekent dat je constant balanceert: je wilt het verhaal vertellen, maar je wilt ook niemand in gevaar brengen.

Wessel: ‘Daar komt nog bij dat John zelf een groot trauma met zich meedraagt, uit de burgeroorlog en door latere gebeurtenissen rond de brouwerij. Tijdens interviews kon dat soms ineens naar boven komen. Als maker moet je daar heel voorzichtig mee omgaan. Je wilt dat verhaal recht doen zonder iemand opnieuw door dat trauma heen te trekken.’

Jullie werken al jaren samen en delen ook een thuisfront. Was er weleens een verzoenend biertje nodig tijdens het maakproces? 
Blom: ‘Natuurlijk hebben we discussies. Maar als je dit soort projecten doet, zeker in landen waar de situatie zo onvoorspelbaar is als in Burundi, kun je het je eigenlijk niet permitteren om elkaar te bevechten. Je hebt alle energie nodig om zo’n film te maken. Dan moet je elkaar juist ruimte geven.’

Wessel: ‘We werken ook alleen met mensen die supertoegewijd zijn. Als we midden in de nacht moeten doorwerken om een montage af te krijgen, dan doen we dat. Het verhaal is altijd het belangrijkste, dan zet je je ego automatisch opzij.’ 

Opmerkelijk genoeg krijg je van deze aangrijpende documentaire ook heel veel zin in bier. Hoe kan dat? 
Wessel: ‘Ja, haha. Thomas groeide op tegenover een trappistenklooster. Zelf hou ik eigenlijk helemaal niet van bier, maar door John ben ik er wel anders naar gaan kijken. Ik vond het zo’n fris perspectief: bier gemaakt van sorghum en bananen, lokale ingrediënten, die groeien waar je bent. In Burundi wordt bier gezien als “heilig schuim”, het is niet alleen alcohol, het is ook leven, gemeenschap – iets wat van de wieg tot het graf meegaat.’

Blom: Dat past ook bij Johns blik op Burundi: niet alleen een land van oorlog en ellende, maar ook een plek van kracht en levenslust. Met de humor en de lach die we in het Westen een beetje zijn kwijtgeraakt. Dat is óók het beeld van Afrika dat hij wil laten zien.’