De weg naar Fenix: van oud pakhuis tot moderne kunstinstelling

‘Ik schrik hier wel van.’ Wim Pijbes is niet blij als hij aan het begin van de documentaire De weg naar Fenix een oude loods aan de Rotterdamse haven binnenstapt en om zich heen kijkt. Het is begin 2020 en wat een leeg en schoongeveegd pand had moeten zijn, staat nog vol met allerlei spullen.

Pijbes – ooit de baas van het Amsterdamse Rijksmuseum, inmiddels directeur van de Rotterdamse filantropische stichting Droom en Daad – heeft grootse plannen met de plek. Samen met museumdirecteur Anne Kremers en een groep curatoren wil hij de imposante ruimte binnen een aantal jaren transformeren tot kunstinstelling van mondiale allure. ‘Een museum dat ook mensen uit New York en andere delen van de wereld aantrekt,’ zo zegt hij zelf.

Fenix zal het heten, een kunstmuseum over migratie waarin verschillende verhalen samenkomen over wat het betekent om te migreren en ergens anders opnieuw te beginnen. Op een historische plek in Rotterdam, waar vele jaren geleden miljoenen migranten per boot aankwamen in de stad, of er juist uit vertrokken.

Maar om die grote plannen te kunnen verwezenlijken moet dat pand natuurlijk eerst leeg. En dus maakt Pijbes de beheerders van de plek nog even goed duidelijk om wat voor prestigieus en belangrijk project het wel niet gaat, en dat er dus haast bij is. In de volgende scène zien we hem rondlopen in een volledig lege loods.

© Rotterdam City Archives

En zo gaat het steeds in deze grondige documentaire van filmmaker Mark Bakker, waarin Pijbes en co op de voet gevolgd worden gedurende de vijf jaar die ze nodig hadden om Fenix uit de grond te stampen: zo snel als Pijbes problemen constateert, zo snel lost hij ze ook weer op. ‘Liever vergiffenis achteraf, dan toestemming vooraf,’ vat Pijbes zijn doortastende werkwijze zelf treffend samen.

Pijbes trekt zo steeds de hoofdrol naar zich toe in het project, en ook in de film is hij het meeste aan het woord. Maar gelukkig is er ook aandacht voor andere zaken. Bakker mocht zo’n beetje overal bij zijn met zijn camera, waardoor de documentaire een vrij volledig beeld schetst van de totstandkoming van het museum, en meerdere belangrijke perspectieven toont.

Zo zijn er interviews met verschillende buurtbewoners die reageren op de komst van Fenix en krijgen kunstenaars de kans om te vertellen over de verhalen achter de werken die ze speciaal maakten voor het museum. We zien hoe de tekeningen en ideeën van een gerenommeerd architect werkelijkheid worden, en zijn bijvoorbeeld ook getuigen van de bikkelharde onderhandelingen voor gewilde kunstwerken op een internationale kunstbeurs in het Zwitserse Basel. Tussendoor zijn er steeds de bijeenkomsten van de adviesraad, waarin meegedacht en gediscussieerd wordt over de indeling en het doel van het museum in wording.

Het mooist zijn de verhalen van de mensen die vertellen over de familiestukken die ze afstonden aan het museum en nu onderdeel zijn geworden van de expositie. Zo vertelt een jonge Taiwanese man over een talisman die hij van zijn oma kreeg, net voordat hij in het vliegtuig stapte naar Nederland. Zijn seksuele geaardheid en vrije manier van denken werden niet getolereerd in zijn thuisland, dus vertrok hij naar een plek waar hij meer zichzelf zou kunnen zijn. En hoewel zijn oma hem niet helemaal begreep, gaf ze hem wel haar zegen middels het kleine rode amulet, dat hij sindsdien altijd bij zich droeg, maar nu dus onderdeel is van de collectie van Fenix.

Dit soort verhalen maken dat je als kijker beter begrijpt waar het museum voor wil staan en wat het wil overbrengen aan zijn bezoekers. En hoewel de film soms wat wegheeft van een veredelde reclame voor het museum – kritisch wordt de documentaire nauwelijks – maakte Bakker vooral een intrigerend en veelomvattend kijkje in de keuken van vooraanstaande cultuurmakers.