Het indrukwekkende My Undesirable Friends laat zien hoe tirannie de samenleving binnensluipt

‘Niemand van ons wist wat er stond te gebeuren.’ Met die onheilspellende woorden begint Julia Loktev haar ruim vijf uur lange, zeer meeslepende en onthutsende documentaire My Undesirable Friends: Part I – Last Air in Moscow. Daarin volgt ze het leven van een handvol onafhankelijke Russische journalisten – door het Kremlin ‘buitenlandse agenten’ genoemd – die ondanks de steeds verdergaande censuur en dreiging van Poetins regime hun werk proberen voort te zetten.

Loktev, een Amerikaanse filmmaker die in de Sovjet-Unie is geboren, reisde in oktober 2021 af naar de Russische hoofdstad om research te doen voor een potentiële film over de hevige Russische censuur, en de nog maar weinig overgebleven onafhankelijke nieuwsmedia in het land. Wat ze niet wist is dat slechts een aantal maanden later Rusland een grootschalige invasie in Oekraïne begint, ze van dichtbij ziet hoe de onafhankelijke journalistiek in Rusland stukje bij beetje vermorzeld wordt, en hoe het land steeds verder afglijdt richting tirannie.

Alles wat Loktev in die periode ziet en meemaakt legt ze vast met haar iPhone. Ze filmt de (veelal vrouwelijke) journalisten op hun redacties, bezoekt ze bij hun thuis of zit bij ze in de auto. Als kijker wordt je daardoor onderdeel van hun levens, levens die steeds meer gevaar lopen – vele collega’s zijn al opgepakt, andere zelfs vermoord – maar die ook gewoon doorgaan. Niet alleen horen we de journalisten in lange gesprekken praten over de steeds gevaarlijkere situatie in hun land, we zien ze ook ‘gewone dingen’ doen, zoals samen dineren of dansen op een nieuwjaarsfeestje. Waarmee Loktev knap inzichtelijk maakt: tirannie valt niet met de deur in huis, ze dringt stapsgewijs en soms bijna geruisloos de maatschappij binnen.

De wilskracht en volharding van de journalisten om ondanks alles toch hun werk te blijven doen is zeer inspirerend, alsook de humor waarmee ze de situatie te lijf gaan. Tegen het einde van Loktevs ruim vijf uur durende film – die door de opdeling ervan in vijf hoofdstukken ook prima voor een miniserie kan doorgaan – heb je als kijker echt het idee deze dappere mensen te hebben leren kennen. En snap je veel beter hoe repressie er in het dagelijks leven uitziet.

My Undesirable Friends is daarmee niet alleen een erg belangrijke film die zoveel mogelijk mensen zouden moeten zien, maar ook een zeer humaan portret van mensen die het verschil willen maken. Een tweede film, genaamd Exile, is al in de maak. Daarin volgt Loktev de verschillende journalisten in de landen waar ze naartoe zijn gevlucht – waaronder Nederland – toen de grond in Rusland hen toch te warm onder de voeten werd.