To Hold a Mountain combineert overweldigend natuurschoon met feminisme

Na zeven jaar filmen op de Sinjajevina, een berg in Montenegro, was het resultaat ernaar: documentaire To Hold a Mountain maakte een zegetocht langs allerlei festivals, won de prijs voor beste documentaire op Sundance en is nu te zien op Idfa. Het is dan ook onmogelijk om niet geraakt te worden door de bijzondere wereld die filmmakers Biljana Tutorov en Petar Glomazić in deze film hebben vastgelegd: een wereld waarin een moeder en haar tienerdochter leven alsof de tijd heeft stilgestaan. Op 2000 meter hoogte zorgen ze voor hun koeien, schapen en katten en maken zelf kaas. De berg dreigt een militair oefenterrein voor de Navo te worden en moeder Gara neemt onverschrokken het voortouw in het verzet daartegen. Haar dochter Nada is introverter, maar onder het oppervlak sluimeren een enorme liefde voor Gara en een groot verdriet om een moord die in de familie heeft plaatsgevonden. To Hold a Mountain is een gelaagde, meditatieve film die overweldigend natuurschoon combineert met feminisme en een ontroerende verbintenis laat zien tussen mens, dier en berg. 

We spraken de makers Biljana Tutorov en Petar Glomazić in maart in Kopenhagen op documentairefestival CPH:DOX.

Hoe zijn jullie op deze bijzondere plek, ver weg van alles, beland? 
Petar Glomazić: ‘Mijn familie komt daar uit de buurt en als kind bracht ik al mijn zomers door in de bergen van Noord-Montenegro. Samen met mijn neefjes en nichtjes leefde ik daar als een herder, in een hutje zonder elektriciteit of stromend water. Ik wilde al langer een verhaal vertellen over dit gebied. Toen ik de gemeenschap ontdekte waar Gara en Nada wonen wist ik meteen dat ik dat verhaal gevonden had.’ 

Biljana Tutorov: ‘Ik kom hier zelf niet vandaan, maar het verhaal van Gara en Nada sprak me meteen aan. Mijn films hebben meestal sterke vrouwen in de hoofdrol en spelen zich ook vaak af op het kruispunt van het persoonlijke en het politieke. Petar besloot zich ook in te zetten voor de strijd van de gemeenschap tegen het Navo-oefenterrein. Ik vond het belangrijk dat het geen activistische film werd, dus dat we het maken van de film en onze inzet voor het behoud van de gemeenschap scheidden. Maar het activisme van de gemeenschap speelt natuurlijk wel een belangrijke rol in de film. Het moment dat Gara tijdens een protestbijeenkomst haar witte paard bestijgt en in de megafoon begint te speechen is een sleutelmoment in de documentaire.’ 

Wat maakt deze Montenegrijnse herderin zo speciaal? 
BT: ‘Montenegro is van oudsher een patriarchaal land, je hebt er niet veel vooraanstaande vrouwen. Dat Gara in verzet komt en haar geboortegrond verdedigt, tot in talkshows aan toe, is heel opvallend. Maar ook dat ze in de film wil vertellen over het geweld dat in haar familie heeft plaatsgevonden is bijzonder: in de traditionele gemeenschap waar zij vandaan komt, is dat onderwerp met veel schaamte en taboe omgeven. Wij wilden als filmmakers ook niets forceren, maar Gara zei zelf steeds: we willen hierover praten! En niet dat je het filmproces gelijk kunt stellen met therapie, maar ik denk dat het toch wel een goed effect heeft gehad op Gara en Nada.’ 

PG: ‘Als Montenegrijn kom ik zelf uit die patriarchale geschiedenis, waarin het stikt van de mannelijke helden. Het maakt me heel blij om vanuit die achtergrond nu juist een film met heldinnen in de hoofdrol te laten zien. Vrouwen zijn eeuwenlang aan de kant geschoven als niet meer dan de naamloze moeders van mannelijke helden. Terwijl de vrouwen altijd de ware helden zijn in een patriarchale maatschappij.’ 

BT: ‘Ja, vrouwenrechten zijn ook vandaag de dag nog niet wat ze zouden moeten zijn, in de hele regio niet. Ik kom zelf uit Servië en mijn moeder moest bijvoorbeeld haar erfenis aan haar broer geven. Vrouwen hebben dan wettelijk wel het recht om land te erven, maar cultureel wordt er van zussen verwacht dat ze het aan hun broer afstaan. Er is nog zoveel werk te doen wat dat betreft. Gara had dat tijdens het filmen ook goed door, ze zei: “Deze film gaat niet over mij, ik representeer alle verschillende vrouwen in alle verschillende tijden.” Dat vond ik heel mooi.’ 

Naast deze vrouwen speelt de natuur een hoofdrol in de documentaire. Hoe hebben jullie dit aangepakt? 
BT: ‘We wisten meteen dat de berg ook een personage moest worden in de film. Voor ons gevoel heeft de berg de rol aangenomen die het koor in een Grieks drama heeft.’ 

PG: ‘Er zijn twee manieren om naar de natuur te kijken. Op de manier van stadsmensen, zoals Biljana en ikzelf: je ziet de natuur dan als een mooi landschap en niets meer dan dat – als een of ander groot billboard dat je bekijkt, waarna je weer teruggaat naar je kleine claustrofobische hokje. Maar voor de mensen die in de natuur wonen, zoals onze hoofdpersonen, is het anders: zij ademen mee met de natuur. Ons doel was om het publiek zover te krijgen dat ze voelen wat deze mensen voelen. Het was essentieel voor ons om een toeristische blik te vermijden. We bestudeerden het gebied daarom eindeloos: de geometrie ervan, het licht, de mist, de dieren.’ 

BT: ‘Cameravrouw Eva Kraljević heeft het allemaal fantastisch vastgelegd. Het licht daar in de bergen is magisch, het heeft een bijbelse kwaliteit. We lieten ons voor onze film inspireren door oude meesters, Nederlandse schilders in het bijzonder. Ook binnen trouwens: doordat het licht bij Gara thuis kaarslicht is, deed de sfeer in huis aan Rembrandt denken. Maar we haalden ook inspiratie uit westerns.’ 

PG: ‘Uiteindelijk was het voor ons het belangrijkst dat we ons publiek niet zozeer iets leren of ze informeren, als wel dat we ze in hun hart raken – en dat mensen vervolgens hun eigen conclusies trekken. We willen vooral niet te veel uitleggen.’ 

Hoe doe je dat eigenlijk, jarenlang filmen in een gebied waar nauwelijks elektriciteit is? 
BT: ‘We woonden in een herdershutje van zo’n twaalf vierkante meter. Daar zijn we zeven zomers geweest, plus nog een paar keer in andere seizoenen. Er was geen weg, we moesten dwars door de bossen. We hadden een generator mee voor het filmen, want er was geen elektriciteit of stromend water. Omdat iedereen ons steeds uitnodigde om mee te eten en een hoop alcohol te drinken, viel het trouwens nog niet mee om serieus te worden genomen als filmmakers, haha. Vaak hielpen we ook mee met hun dagelijkse werkzaamheden, wat behoorlijk intens en onvoorspelbaar was: we waren nogal eens achter dieren aan het aanrennen! We hebben veel lol gehad, zo vochten Petar en Eva om het vuur te mogen maken. Het was echt heel leuk om daar te zijn en het leven te leven van deze gemeenschap.’