De beste documentaires op NPO Start

Sunny Bergman vraagt zich in deze documentaire af waarom we bij het begrip ‘seksueel geweld’ nog altijd uitgaan van een enge verkrachter in de bosjes, terwijl plegers veelal doodnormale mannen zijn, die hun slachtoffer kennen. Ook onderzoekt ze waarom het zo lastig is om daders voor de rechter – laat staan veroordeeld – te krijgen. Bergman interviewde tientallen vrouwen en mannen over hun ervaringen. Deze emotionele interviews, maar ook beelden uit de rechtbank, gesprekken met onder meer zedenrechercheurs, wetenschappers en advocaten, en niet te vergeten Bergmans eigen ervaringen met seksueel geweld, maken Blauwe ballen samen tot een krachtig statement.

Maroesja Perizonius maakte eerder de aangrijpende documentaire Communekind (2004), waarin ze haar moeder bevraagt over het seksueel misbruik en de verwaarlozing in haar jeugd als gevolg van haar moeders keuze om bij een Bhagwancommune te gaan. In deze sekte werden ouders en kinderen gescheiden; terwijl haar moeder aan haar spirituele verlichting werkte, werd Maroesja elders in de commune misbruikt door volwassenen. In Generatie Bhagwan laat ze aan de hand van de verhalen van lotgenoten zien dat het seksueel misbruik van kinderen bij de Bhagwan systematisch was en over de hele wereld in de communes plaatsvond. De pijn van de slachtoffers die ze spreekt – vijftigers inmiddels – is in deze documentaire voelbaar. Ook Perizonius zelf moet af en toe stoppen met filmen omdat het haar te veel wordt. Des te dapperder dat ze daders zonder omhaal confronteert in deze schokkende, maar belangrijke film.

In deze zorgvuldig opgebouwde documentaire van de Libanees-Canadese regisseur Amber Fares volgen we vredesactivist en comedian Noam Shuster-Eliassi uit Israël vanaf haar periode op Harvard eind 2019, waar ze werkte aan haar onewomanshow Coexistence, My Ass!, via de protesten tegen de juridische hervormingen van de regering-Netanyahu tot aan de nasleep van 7 oktober. Met scherpe humor draagt ze constant dezelfde boodschap uit: er is geen vrede mogelijk zolang de Palestijnen worden onderdrukt. Ook al nemen veel Israëliërs haar dat niet in dank af. Fares brengt subtiel in beeld welke tol dit in haar leven eist.

In Natchez, een stad in Mississippi, leunt de lokale economie sterk op toerisme rond de geromantiseerde herinnering aan de plantagegeschiedenis. Het slavernijverleden wordt verzwegen en vergoelijkt door de witte gidsen. Natchez – dat onder meer de juryprijs voor beste documentaire won op het Tribeca Festival – laat een gemeenschap zien die moeite heeft om de donkere kanten van haar geschiedenis aan te kijken. De ongemakkelijke spanning tussen eigenaren van deftige landhuizen enerzijds en activisten anderzijds loopt op: elk willen zij hun eigen kijk op het verleden uitdragen. De documentaire maakt op meeslepende wijze inzichtelijk hoe Amerika met zijn identiteit en geschiedenis worstelt.

Ze worden ‘flophouses’ genoemd, de goedkope hotels waar Amerikaanse gezinnen noodgedwongen gaan wonen omdat ze op de woningmarkt tussen wal en schip vallen. Jonge tiener Mikal weet niet anders: hij werd geboren in zo’n flophouse, en heeft weinig hoop dat zijn leven veel beter zal worden. De Noorse regisseur Monica Strømdahl volgt Mikal en zijn ouders zo’n drie jaar lang, en blijft met haar camera akelig dichtbij haar hoofdpersonen. Dat zorgt voor een haast claustrofobisch drama, waarbij het onmogelijk is om weg te kijken van de armoede en uitzichtloosheid in die kamer.

Op 6 mei 2002, bijna een kwart eeuw geleden werd Pim Fortuyn doodgeschoten op het Mediapark. Dat was kort voor de Tweede Kamerverkiezingen en de populaire rechtse, immer onberispelijke geklede, lijststrekker van de naar hem vernoemde partij LPF was op weg naar een verkiezingsoverwinning en wellicht het premierschap. Een aanslag op de democratie. Nederland was in shock. Woedend en verdrietig. In een klap was alles anders. In de acht uur durende documentaire Fortuyn: On-Hollands reconstrueert en analyseert Menna Laura Meijer met mint film office op indrukkende wijze het Fortuyn-tijdperk. C’est ca!

De Franse titel van deze curieuze mix van documentaire en film is Les filles d’Olfa, ofwel ‘De dochters van Olfa’, en dan weten ze in Tunesië meteen wie je bedoelt: de eigenzinnige alleenstaande moeder Olfa en haar vier dochters. Van wie er twee radicaliseerden, zich aansloten bij ISIS en uiteindelijk in 2016 in de gevangenis belandden. Regisseur Kaouther Ben Hania won het vertrouwen van Olfa en maakte deze altijd intrigerende film, waarin ze Olfa en de twee achtergebleven dochters laat vertellen over toen, samen met drie actrices, die de twee ontbrekende dochters én moeder Olfa spelen.

Indrukwekkend inkijkje in het alledaagse leven van twee broers in Afghanistan. De 23-jarige Samin is naast boer ook militair en regelt het verkeer in Kabul, de 14-jarige Rafi zit nog op school en speelt de rest van de dag buiten met zijn vrienden. Maar wat hen bindt is dat hun levens sterk bepaald worden door de roep van het martelaarschap. Samin is lid van de Taliban en wil graag vechten in Gaza of Pakistan, en Rafi leert schieten met een mitrailleur en wordt op de Koranschool verteld dat eer alleen iets voor mannen is, niet voor vrouwen. Intiem en daardoor vaak ontluisterend beeld van opgroeien onder de Taliban, gemaakt door de Nederlands-Afghaanse regisseur Aboozar Amini (Kabul, City in the Wind).

Hij is niet de meest logische kandidaat om een dictator uit te dagen, dat vindt Pavel Talankin zelf ook. Maar een held is hij beslist. De jonge, zachtaardige docent is verantwoordelijk voor het filmen van lessen en evenementen op een school in een Russisch industriedorp. Nadat Poetin in 2022 Oekraïne binnenvalt, wordt de school steeds meer onderdeel van diens propagandamachine. Talankin, wiens camera amper wordt opgemerkt, legt alles moedig vast, om ten slotte deze ontluisterende documentaire te maken. Die aantoont dat Poetins geweld ook aan Russische zijde akelig veel leed veroorzaakt.

‘Ik startte met filmen toen wij begonnen te eindigen.’ Aldus de Palestijnse Basel Adra, die in 2019 besloot zijn camera op te pakken om vast te leggen hoe het Israëlische leger stelselmatig de huizen, scholen en andere levensvoorzieningen uit zijn geboortedorp en in omliggende nederzettingen in de West Bank vernielt, om 'plaats te maken voor militaire trainingsgebieden'. In zijn documentaire krijgt Adra hulp van de Israëlische journalist Yuval Abraham. De opbloeiende vriendschap tussen de twee is de spil in dit aangrijpende en shockerende verhaal over macht, machtsmisbruik en machteloosheid, dat zich afspeelt in het hart van het Israëlisch-Palestijnse conflict. Winnaar van de publieksprijs op IDFA 2024 en bekroond met een Oscar.

De Zwitserse kunsthandelaar Yves Bouvier legde een van ’s werelds indrukwekkendste kunstcollecties aan voor de Russische oligarch Dmitri Rybolovlev. Alleen verzweeg de Zwitser gemakshalve dat hij de Rus tientallen, soms honderd miljoenen meer voor de schilderijen en beelden liet betalen dan de daadwerkelijke aankoopprijs. Bouvier verdiende er een miljard dollar mee en toen Rybolovlev dit ontdekte, ontketende hij een oorlog tegen de man die hij even daarvoor als vriend beschouwde. Deze driedelige docuserie zet de jarenlange vete spannend uiteen, en weet tegelijkertijd goed inzichtelijk te maken hoe de allerrijksten op de wereld met elkaar, de wereld en vooral met kunst omgaan.

Wanneer Paultje (61) uit de gevangenis wordt vrijgelaten, is hij dakloos en heeft hij net de diagnose van een chronische nieraandoening gekregen. Als hij vervolgens bij zijn oudere broer Paul (79) aanklopt en om hulp vraagt, moet Paul niets van hem hebben. De film volgt een moeizame poging tot verzoening tussen twee broers die beiden op hun eigen manier getekend zijn door een beladen familiegeschiedenis. Paul en Paultje is de verlengde versie van de afstudeerfilm van regisseur Hugo Drechsler uit 2023. Drechsler legt de volkswijk in Amsterdam-Noord, waar Paul woont, vast in sober zwart-wit en met statische camerawerk. Hij toont een natuurlijk gevoel voor beeldcomposities die nauwgezet zijn opgebouwd. De emotionele lading wordt vrijwel volledig door het beeld gedragen, zonder veel dialoog.

‘En anders gaan we maar later los,’ zegt Hennie van der Most. Zijn pretpark op een voormalig afvalverwerkingsterrein aan de Maas in Rotterdam is al sinds 2012 in ontwikkeling. Sommige onderdelen zijn af, maar grotendeels blijft het een bouwplaats. De gemeente en de schuldeisers zijn het zat, maar Van der Most houdt vol dat hij zijn levenswerk gaat afmaken. Max Ploeg volgde de 75-jarige ondernemer een jaar lang. We zien zijn thuissituatie, zijn creatieve invallen en de amateuristische manier waarop de bouw verloopt. Het resultaat is een tragikomische documentaire met een hoog ‘show, don’t tell’-gehalte.

Wanneer twee zussen een appartement willen kopen in het Zweedse dorp Gullspång, ontdekken ze dat de verkopende partij als twee druppels water lijkt op hun overleden oudere zus. Impulsief nemen ze documentairemaker Maria Fredriksson in de arm om verslag te doen van het mysterie. Die valt met haar neus in de boter, want al snel volgt de ene bizarre onthulling na de andere. Deze wat rafelige film, die iets wegheeft van de docu Three Identical Strangers (2018), laat wel erg veel vragen onbeantwoord, maar schetst een even fascinerend als tragisch portret van een wonderlijke familie.

‘Waar wij ons niet vestigen, groeit de terreur,’ krijgt Louis Theroux te horen tijdens een feestelijke informatiebijeenkomst voor Israëlische kolonisten. De camera werpt vervolgens een vluchtige blik op het machinegeweer dat op de heup van zijn gesprekspartner rust. In The Settlers, het vervolg op The Ultra Zionists (2011), keert Theroux terug naar de Westelijke Jordaanoever, waar de snelle uitbreiding van illegale nederzettingen de leefruimte van Palestijnen steeds verder onder druk zet. Theroux laat zijn gebruikelijke droogkomische toon meer naar de achtergrond verdwijnen en kiest voor een serieuzere en uitgesprokener benadering dan in zijn eerdere werk.

Driedelige documentaire van de Iraans-Nederlandse kunstenaar Tina Farifteh, die vanuit Amsterdam naar het Friese dorp Sexbierum verhuist en daar radicaal de verbinding aangaat met de bewoners. Ze wordt beste vrienden met aardappelboer Auke en dompelt zich onder in de lokale tradities, in een nietsontziend onderzoek. Wat is thuis? Hoe kunnen we naar elkaar luisteren zonder oordeel? Hoe kunnen we ons met elkaar verbinden als we niet op elkaar lijken? Een even spannende als ontroerende en visueel overweldigende serie.

Deze vijfdelige documentaireserie volgt een aantal ‘wakkere’ mensen, die vanwege frustraties als bemoeienis van de overheid, migranten, vaccinaties of straling van mobiele netwerken weg willen uit Nederland. In Paraguay, waar nauwelijks regels zijn, zien ze een toevluchtsoord. De serie is cinematografisch gefilmd, zonder pratende hoofden. Een voice-over beschrijft bijna als in een sprookje wat de hoofdpersonen meemaken ‘in een land hier ver vandaan’. Regisseurs Gijs Swantee en Fleur Amesz schilderen hun hoofdpersonen niet af als wappies, maar laten de kijker zelf een oordeel vormen. Genomineerd voor de Zilveren Nipkowschijf.

In de eerste vijf minuten van deze docu valt alvast 22 keer het woord ‘funk’. Dat lijkt overdreven, maar het klopt ook precies: funk is meer dan muziek, het is een levenshouding, een geur, een dansende rebellie, die zich enkel laat vangen in dat woord. De film graaft in de wortels van het genre, met grootheden als James Brown, George Clinton, Sly Stone en de Afrikaanse connectie met Fela Kuti. Vooral de passages over Brown zijn sterk: hoe zijn obsessie met ritme de popmuziek voorgoed veranderde. Ook de sociale context – zwarte trots, vrijheid, zweet en glitter – komt krachtig naar voren. Minder geslaagd is de overdaad aan pratende hoofden, met name een polonaise aan historici en muziekduiders: de film vertelt soms meer over funk dan dat hij ’m voelt. Toch zijn de archiefbeelden onweerstaanbaar, van de gelakte schoenen van The JB's tot Parliament’s bizarre ruimteschip.

Where Dragons Live van de Nederlandse regisseur Suzanne Raes volgt kunstenaar Harriet Impey, het jongste kind van de markante wetenschappers Oliver Impey en Jane Mellanby, terwijl zij met haar drie oudere broers het ouderlijk huis leegruimt na het overlijden van hun moeder. Iedere kamer, meubelstuk en zolderkamertje in het statige Britse landhuis, brengt herinneringen boven aan hun bijzondere, geprivilegieerde maar ook afstandelijke en vreemde jeugd vol draken. Een prachtige en betoverende film over een redelijk unieke familie, maar het verdriet dat ze voelen, hun rouw en het meegetorste trauma is universeel.