De beste documentaires van 2026 (tot nu toe)

Zes jaar lang volgde de Canadese kunstenaar en documentairemaker Amalie Atkins haar 90-jarige tante Agatha. Deze eigenzinnige vrouw - altijd in vrolijke kleuren gekleed en een echte doener - werkt dag in dag uit op de boerderij die ooit van haar ouders was. Vrijwel alles doet ze alleen, met de hand. Atkins legde Agatha’s dagelijkse bezigheden vast op 16mm-film, terwijl haar tante wijsheden deelt en over haar leven vertelt. Alles oogt daarmee analoog en nostalgisch in dit liefdevolle en aandoenlijke documentaireportret van een inspirerende vrouw. Een prettig kalm verteld filmisch pamflet voor vertraging, voor de tijd nemen, voor echte aandacht.

In deze zorgvuldig opgebouwde documentaire van de Libanees-Canadese regisseur Amber Fares volgen we vredesactivist en comedian Noam Shuster-Eliassi uit Israël vanaf haar periode op Harvard eind 2019, waar ze werkte aan haar onewomanshow Coexistence, My Ass!, via de protesten tegen de juridische hervormingen van de regering-Netanyahu tot aan de nasleep van 7 oktober. Met scherpe humor draagt ze constant dezelfde boodschap uit: er is geen vrede mogelijk zolang de Palestijnen worden onderdrukt. Ook al nemen veel Israëliërs haar dat niet in dank af. Fares brengt subtiel in beeld welke tol dit in haar leven eist.

In Natchez, een stad in Mississippi, leunt de lokale economie sterk op toerisme rond de geromantiseerde herinnering aan de plantagegeschiedenis. Het slavernijverleden wordt verzwegen en vergoelijkt door de witte gidsen. Natchez – dat onder meer de juryprijs voor beste documentaire won op het Tribeca Festival – laat een gemeenschap zien die moeite heeft om de donkere kanten van haar geschiedenis aan te kijken. De ongemakkelijke spanning tussen eigenaren van deftige landhuizen enerzijds en activisten anderzijds loopt op: elk willen zij hun eigen kijk op het verleden uitdragen. De documentaire maakt op meeslepende wijze inzichtelijk hoe Amerika met zijn identiteit en geschiedenis worstelt.

Ze worden ‘flophouses’ genoemd, de goedkope hotels waar Amerikaanse gezinnen noodgedwongen gaan wonen omdat ze op de woningmarkt tussen wal en schip vallen. Jonge tiener Mikal weet niet anders: hij werd geboren in zo’n flophouse, en heeft weinig hoop dat zijn leven veel beter zal worden. De Noorse regisseur Monica Strømdahl volgt Mikal en zijn ouders zo’n drie jaar lang, en blijft met haar camera akelig dichtbij haar hoofdpersonen. Dat zorgt voor een haast claustrofobisch drama, waarbij het onmogelijk is om weg te kijken van de armoede en uitzichtloosheid in die kamer.

Maroesja Perizonius maakte eerder de aangrijpende documentaire Communekind (2004), waarin ze haar moeder bevraagt over het seksueel misbruik en de verwaarlozing in haar jeugd als gevolg van haar moeders keuze om bij een Bhagwancommune te gaan. In deze sekte werden ouders en kinderen gescheiden; terwijl haar moeder aan haar spirituele verlichting werkte, werd Maroesja elders in de commune misbruikt door volwassenen. In Generatie Bhagwan laat ze aan de hand van de verhalen van lotgenoten zien dat het seksueel misbruik van kinderen bij de Bhagwan systematisch was en over de hele wereld in de communes plaatsvond. De pijn van de slachtoffers die ze spreekt – vijftigers inmiddels – is in deze documentaire voelbaar. Ook Perizonius zelf moet af en toe stoppen met filmen omdat het haar te veel wordt. Des te dapperder dat ze daders zonder omhaal confronteert in deze schokkende, maar belangrijke film.

Deze mooi geschoten en slim gemonteerde concertregistratie van verschillende optredens tijdens het Newport Jazz Festival in de zomer van 1958 (met onder andere Louis Armstrong, Chuck Berry en Mahalia Jackson) is een geweldige en hartverwarmende kijkervaring. Regisseur Bert Stern koos ervoor niet alleen de muzikanten te filmen, maar ook het publiek en de omgeving. Steeds wist hij de camera op precies de juiste plek te zetten, met veel oog voor detail. Het resultaat is prachtig: de observerende documentaire is niet alleen een aanstekelijke concertfilm met heerlijke muziek, maar ook een haast poëtisch tijdsbeeld van het Amerika van de jaren vijftig.

In het beeldschone Just Our Heart richt regisseur Maartje Nevejan haar camera op rouwende vrouwen en ritueelmakers: een artistiek leider zingt met kinderen die hun ouders verloren de zon op; een ecoloog betreurt bewust de vissen die ze doodde in de naam der wetenschap; een kunstenaar-muzikant herdenkt in een dans- en muziekceremonie de koloniale geschiedenis van haar land. Wat deze ceremonies in al hun zachtheid krachtig tonen is dat rouw vaak verder gaat dan een persoonlijk verlies alleen, en een vruchtbare bodem kan zijn voor nieuwe vormen van zorg en verzet.

Indrukwekkend inkijkje in het alledaagse leven van twee broers in Afghanistan. De 23-jarige Samin is naast boer ook militair en regelt het verkeer in Kabul, de 14-jarige Rafi zit nog op school en speelt de rest van de dag buiten met zijn vrienden. Maar wat hen bindt is dat hun levens sterk bepaald worden door de roep van het martelaarschap. Samin is lid van de Taliban en wil graag vechten in Gaza of Pakistan, en Rafi leert schieten met een mitrailleur en wordt op de Koranschool verteld dat eer alleen iets voor mannen is, niet voor vrouwen. Intiem en daardoor vaak ontluisterend beeld van opgroeien onder de Taliban, gemaakt door de Nederlands-Afghaanse regisseur Aboozar Amini (Kabul, City in the Wind).

‘Waar wij ons niet vestigen, groeit de terreur,’ krijgt Louis Theroux te horen tijdens een feestelijke informatiebijeenkomst voor Israëlische kolonisten. De camera werpt vervolgens een vluchtige blik op het machinegeweer dat op de heup van zijn gesprekspartner rust. In The Settlers, het vervolg op The Ultra Zionists (2011), keert Theroux terug naar de Westelijke Jordaanoever, waar de snelle uitbreiding van illegale nederzettingen de leefruimte van Palestijnen steeds verder onder druk zet. Theroux laat zijn gebruikelijke droogkomische toon meer naar de achtergrond verdwijnen en kiest voor een serieuzere en uitgesprokener benadering dan in zijn eerdere werk.

Bijzonder aanstekelijke feelgood-documentaire over het leven en werk van acteur en komiek Martin Short, de laatste jaren vooral bekend van zijn hoofdrol in Only Murders in the Building. Maar Shorts carrière is natuurlijk veel rijker, met talloze rollen in komische films en onvergetelijke, bizarre typetjes als Jiminy Glick en Ed Grimley. De documentaire werd gemaakt door Shorts boezemvriend Lawrence Kasdan, en dat is merkbaar, in een portret waarin iedereen zonder uitzondering lovend is over Short. Maar het werkt wel, vooral omdat de hoofdpersoon zelf uitermate ontwapenend en sympathiek is.

Hij is niet de meest logische kandidaat om een dictator uit te dagen, dat vindt Pavel Talankin zelf ook. Maar een held is hij beslist. De jonge, zachtaardige docent is verantwoordelijk voor het filmen van lessen en evenementen op een school in een Russisch industriedorp. Nadat Poetin in 2022 Oekraïne binnenvalt, wordt de school steeds meer onderdeel van diens propagandamachine. Talankin, wiens camera amper wordt opgemerkt, legt alles moedig vast, om ten slotte deze ontluisterende documentaire te maken. Die aantoont dat Poetins geweld ook aan Russische zijde akelig veel leed veroorzaakt.

De Zwitserse kunsthandelaar Yves Bouvier legde een van ’s werelds indrukwekkendste kunstcollecties aan voor de Russische oligarch Dmitri Rybolovlev. Alleen verzweeg de Zwitser gemakshalve dat hij de Rus tientallen, soms honderd miljoenen meer voor de schilderijen en beelden liet betalen dan de daadwerkelijke aankoopprijs. Bouvier verdiende er een miljard dollar mee en toen Rybolovlev dit ontdekte, ontketende hij een oorlog tegen de man die hij even daarvoor als vriend beschouwde. Deze driedelige docuserie zet de jarenlange vete spannend uiteen, en weet tegelijkertijd goed inzichtelijk te maken hoe de allerrijksten op de wereld met elkaar, de wereld en vooral met kunst omgaan.

Kabbelende, zeer persoonlijk documentaire van cineast Kleber Mendonça Filho (The Secret Agent, Bacurau) over de vele, inmiddels verdwenen bioscopen van Recife. In de jaren zeventig groeide de regisseur op in deze Braziliaanse kuststad, waar tevens het meerendeel van zijn fictiefilms zich afspeelt. Met archiefbeelden van de stad, oude foto’s en beelden van het moderne Recife creëert Mendonça Filho een essayfilm over de waarde van deze plekken voor hemzelf en voor de samenleving. Een traktatie voor cinefielen, vanwege het mooie camerawerk, het gebruik van scènes uit zijn eigen films, de geslaagde montage en de fascinerende geluidsband.

‘En anders gaan we maar later los,’ zegt Hennie van der Most. Zijn pretpark op een voormalig afvalverwerkingsterrein aan de Maas in Rotterdam is al sinds 2012 in ontwikkeling. Sommige onderdelen zijn af, maar grotendeels blijft het een bouwplaats. De gemeente en de schuldeisers zijn het zat, maar Van der Most houdt vol dat hij zijn levenswerk gaat afmaken. Max Ploeg volgde de 75-jarige ondernemer een jaar lang. We zien zijn thuissituatie, zijn creatieve invallen en de amateuristische manier waarop de bouw verloopt. Het resultaat is een tragikomische documentaire met een hoog ‘show, don’t tell’-gehalte.

In deze ruim vijf uur durende, volledig met iPhone opgenomen documentaire volgt filmmaker Julia Loktev een handvol onafhankelijke Russische journalisten in Moskou. Ze begint hen te filmen in oktober 2021, niet wetende dat een paar maanden later Poetins oorlogsmachine Oekraïne zal binnenvallen. Terwijl het land steeds meer afglijdt naar een tirannie, raken de levens van de journalisten meer en meer in gevaar. Een zeer meeslepende, ijzersterke film, die op onnavolgbare wijze en van dichtbij laat zien hoe leven in een autoritair regime er op dagelijkse basis uitziet.

In zes afleveringen van ieder een kwartier neemt acteur en komiek Zach Galifianakis (The Hangover) de kijker mee op een informatieve, lichtvoetige en hilarische reis door de wereld van tuinieren. Zijn missie: zoveel mogelijk kijkers enthousiasmeren, op een laagdrempelige manier. Want, zo zegt hij zelf: ‘Landbouw heeft de toekomst’. Galifianakis wisselt weetjes en interviews af met droogkomische gesprekken met kinderen. Zijn onweerstaanbare komische timing én oprechte interesse in het onderwerp - de acteur tuiniert zelf al jaren - zorgen voor een hartverwarmende kijkervaring, waarbij je zin krijgt om zelf ook eens de handen in de aarde te steken.

De Jeugd van Tegenwoordig is een van de meest invloedrijke en eigenzinnige bands van Nederland. De Jeugd staat al twee decennia aan de top en we kijken in deze ontregelende film van Jan Hulst en Tomas Kaan achter de schermen hoe vier vrienden uitgroeiden tot een cultureel fenomeen. De film trekt de nooddeur open en laat de rook, herinneringen en mythes naar buiten rollen; geen traditionele bandbiografie, maar een eigenzinnige, slimme, ongecontroleerde rit door heden en verleden.

Driedelige documentaire van de Iraans-Nederlandse kunstenaar Tina Farifteh, die vanuit Amsterdam naar het Friese dorp Sexbierum verhuist en daar radicaal de verbinding aangaat met de bewoners. Ze wordt beste vrienden met aardappelboer Auke en dompelt zich onder in de lokale tradities, in een nietsontziend onderzoek. Wat is thuis? Hoe kunnen we naar elkaar luisteren zonder oordeel? Hoe kunnen we ons met elkaar verbinden als we niet op elkaar lijken? Een even spannende als ontroerende en visueel overweldigende serie.

Als in 2011 de leider van een Mormoonse sekte in een Amerikaans woestijndorpje gearresteerd wordt, blijven zijn geïndoctrineerde volgers ontredderd achter. Een traumapsycholoog verhuist naar het plaatsje om deze vrouwen te helpen. Trust me: The False Prophet begint als klassieke true crime-documentaire over hun misbruikdrama, maar verandert gaandeweg in een zenuwslopende undercoveroperatie om een nieuwe sekteleider achter slot en grendel te krijgen. Het sekteverleden van de traumapsycholoog zelf, biedt de kijker handvatten om te begrijpen waarom deze vrouwen niet uit de houdgreep van hun mishandelaar kunnen of willen ontsnappen.

In Whispers in the Wood richt Vincent Munier zijn camera op de natuur waarin hij opgroeide, de Vogezen. Hij filmt daarbij ook zijn vader Michel en zijn 12-jarige zoon Simon. We zitten de hele film lang in het woud, met gesprekken bij kaarslicht in de berghut van de Muniers. Ook gaan ze in Noorwegen op zoek naar een zeldzame vogel, de Auerhoen. De film, een zintuigelijke ervaring van het woud in beeld en geluid, is een kassucces in Frankrijk en won twee Césars waaronder die voor beste documentaire.